Een eigen correspondent maakt weinig verschil

Eens in de zoveel tijd wordt er een debat georganiseerd over de staat van de buitenlandjournalistiek. Jonge honden en oude rotten zitten zij aan zij om te discussiëren over de woeste wind die door hun beroepsgroep waait. Om aan het einde van de avond, aan optimisme geen gebrek, af te sluiten met de conclusie dat een correspondent nog altijd het verschil maakt. Maar is dat wel zo?

De wetenschappers Knut de Swert en Ruud Wouters onderzochten of de stationering van een correspondent zorgt voor significante verschillen in de buitenlandberichtgeving.
Dit deden zij door de nieuwsitems over China in de nieuwsbulletins van de Belgische televisiezenders VRT en VTM langs de meetlat te leggen. De VRT, een publieke zender, besloot namelijk vanwege de groeiende rol van China op het wereldtoneel een vaste correspondent (Tom Van De Weghe) in Beijing te stationeren vanaf december 2007. Tegenhanger VTM, de grootste commerciële zender van België, besloot dat niet te doen, maar te blijven vertrouwen op persdiensten en parachutisten.
Aangezien de twee zenders elkaar altijd nauwlettend in de gaten houden en zodoende dezelfde trends vertonen, kan de toegevoegde waarde van de correspondent eenvoudig worden blootgelegd. Daartoe analyseerden de onderzoekers alle 924 items over China die de twee televisiezenders uitzonden in de periode van 1 oktober 2005 tot 30 juni 2009.
Wat blijkt uit het onderzoek? Het werk van de correspondent is weliswaar kwalitatief in orde en op sommige vlakken onderscheidend, maar tegelijkertijd verdrinkt zijn bijdrage in de ‘massaproductie’ van de bureauredactie.

Meer verhalen buiten de spits

De Swert en Wouters richtten hun pijlen in eerste instantie op de hoeveelheid nieuwsitems en de diversiteit aan thema’s die aan bod komen in de China-berichtgeving van beide zenders. Een medium zal een vaste correspondent vragen enerzijds de belangrijkste gebeurtenissen in zijn gebied te verslaan, en anderzijds, al was het alleen maar om de kosten van zijn verblijf te drukken, verhalen te leveren die de persdiensten laten liggen: verhalen waarbij de ogen van de correspondent, zijn toegang tot lokale media en zijn netwerk van toegevoegde waarde zijn.
Het onderzoek wijst uit dat staatsbezoeken, natuurrampen, een mijnongeluk, militaire acties van Noord-Korea en de Olympische Spelen bij beide omroepen dezelfde pieken opleverden, maar dat de kloof tussen de twee zenders naarmate de correspondent langer in China verbleef, steeds groter werd.
De aanwezigheid van Van De Weghe heeft derhalve zonder meer invloed gehad op de hoeveelheid nieuwsitems, met name op de momenten dat grote nieuwsgebeurtenissen uitbleven. Dat neemt niet weg dat hij er niet in slaagde meer variatie aan te brengen in de nieuwsthema’s. Alleen de categorieën economie en sociale zaken kenden onder zijn aanwezigheid een boost, terwijl categorieën als sport, mensenrechten, rampen en politiek op hetzelfde niveau bleven als bij de commerciële zender.

Meer gewone mensen.

Televisieomroepen zijn voor buitenlandnieuws in grote mate afhankelijk van internationale persbureaus. Die, op hun beurt, leunen voor informatie vooral op institutionele bronnen, de bekende gezichten, de elitepersonen. Doordat de correspondent ter plekke is en bovendien een netwerk opbouwt, kan hij meer bronnen aanspreken en de talking heads omzeilen.
De Swert en Wouters bevestigen met hun onderzoek dat het aantal opgevoerde bronnen in de items van de VRT na het aanstellen van de correspondent is toegenomen. Maar opmerkelijk genoeg staat die toename in de schaduw van de groei bij de commerciële omroep. Een andere factor dan de stationering van de correspondent zal in dit geval de oorzaak van het toenemende bronnengebruik zijn geweest.
Het onderzoek laat wel duidelijk zien dat de correspondent minder elitepersonen aan het woord laat, ten gunste van experts, maatschappelijke actoren zoals vakbewegingen of demonstranten, en gewone burgers.

Productie bureauredactie domineert

Met een correspondent ter plaatse kan worden afgerekend met de journalistieke ‘vodjes’ van de persbureaus. Zijn kennis van het land en zijn lokale netwerk stellen hem in staat om waar nodig kritische noten toe te voegen. Het verzamelen van bijvoorbeeld voor- en tegenargumenten of verschillende sentimenten is tijdrovend, maar is vanwege zijn strategische werkplek voor hem een stuk eenvoudiger uit te voeren dan voor zijn collega’s op de redactie. Het is daarom aannemelijk dat de plaatsing van een correspondent leidt tot kritischere berichtgeving.
Het onderzoek van De Swert en Wouters toont aan dat de nieuwsitems van VRT als VTM in de periode 2008-2009 in gelijke mate een positief of negatief geluid bevatten over China. De totale China-berichtgeving van VRT was dus niet kritischer dan die van VTM.
Wel bevestigt het onderzoek dat de nieuwsitems van de correspondent kritischer van aard zijn dan de producties van de bureauredactie. De invloed ervan op het totaal is echter te verwaarlozen omdat het werk van correspondent Van De Weghe nog geen vijfde deel beslaat van het totale nieuwsaanbod van VRT over China.

Een menselijker beeld

Een ander voordeel van de aanwezigheid van de buitenlandcorrespondent is dat hij zijn kennis van de lokale gebruiken en cultuur kan aanwenden om een evenwichtiger beeld te creëren van zijn standplaats. In zijn nieuwsproducties kan hij zowel in woorden als met videobeelden verwijzen naar het dagelijks leven.
De Swert en Wouters tonen aan dat de hoeveelheid nieuwsitems waarin dat wordt gedaan bij beide zenders toenam, maar wat betreft het visuele aspect bij de publieke zender het sterkst. De onderzoekers laten in het midden of de groeicijfers kunnen worden gezien als het onomstotelijke bewijs dat een correspondent inderdaad ter plekke is, of dat er sprake is van een nieuw, geëngageerd soort journalist dat zich in toenemende mate bekommert om het welzijn van de bevolking.
Het resultaat ligt in elk geval in lijn met het doel waarmee veel hoofdredacteuren hun correspondenten op pad sturen, namelijk om ter plaatse verslag uit te brengen van breaking news, zich onder te dompelen in andere samenlevingen en die vervolgens in de woonkamers van de kijker te brengen.

In de schaduw van reuzen

De strategische beslissing van VRT om een buitenlandcorrespondent in China te stationeren leidde weliswaar tot een toename van de berichtgeving, in het bijzonder op momenten van nieuwsluwte, en een grotere diversiteit in het bronnengebruik, maar zorgde over het algemeen voor weinig verandering.
Natuurlijk staat deze gevalstudie op zichzelf en zijn de beide omroepkanalen, de correspondent, het nieuwsaanbod in China en de situatie op de Belgische mediamarkt grotendeels bepalend geweest voor de uitkomsten. Desondanks ligt de conclusie in lijn met wat Joris Luyendijk in zijn werk ‘Het zijn net mensen’ al aankaartte, namelijk dat de rol van de buitenlandcorrespondent wordt beperkt door grote nieuwszenders en persagentschappen, alsook de terughoudendheid van de bureauredactie. Reuzen als Reuters, CNN en BBC dicteren de agenda en maken van de correspondent een marionettenpop, terwijl eigen initiatieven – die nu juist het verschil kunnen maken – dikwijls blijven liggen.

Het onderzoek van Knut de Swert en Ruud Wouters is gepubliceerd in de Chinese Journal of Communication, onder de titel The coverage of China in Belgian television news. Een pdf-bestand van het artikel is hier te downloaden.

Dit artikel kwam tot stand i.s.m. De Nieuwe Reporter.

Reageer

Geef een reactie

*