Wat doet ChatGPT met de schrijfvaardigheid van jonge journalisten?
Nieuws | Vernieuwing
Nog niet zo lang geleden was schrijven een van de belangrijkste dingen die je leerde op de opleiding journalistiek. Door de komst van large language models is het minder belangrijk geworden om een goede pen te ontwikkelen. Wat lopen jonge journalisten mis als ze hun stukken door ChatGPT laten schrijven? En kunnen ze na hun afstuderen op de redactie uit de voeten met beperkte schrijfvaardigheid? ‘Een verhaal goed uitzoeken, bij bronnen langsgaan – dat doet AI echt niet voor je.’
De laatste tijd verschenen er in landelijke kranten meerdere noodkreten van docenten. Ze schreven dat de scriptie geen houdbare toetsmethode meer is in het hoger onderwijs. Die is namelijk kinderlijk eenvoudig met behulp van AI te schrijven, en deze vorm van fraude is vrijwel onmogelijk te bewijzen.
Journalistieke teksten staan in dat opzicht gek genoeg minder in de spotlight, terwijl ook journalisten de large language models al veel inzetten. Uit onderzoek van het Reuters Institute bleek dat al 10 procent van de Britse journalisten een eerste versie van het artikel laat schrijven door AI. Wat betekent deze ontwikkeling voor ons huidige schrijfonderwijs? En hoe belangrijk vindt het werkveld het nog dat afgestudeerde journalisten goed kunnen schrijven?
Goede vragen, goede feedback
Jos Baijens, docent taalbeheersing bij de opleiding Fontys Journalistiek in Tilburg, is niet per se negatief over de nieuwe technologie. ‘Het idee dat schrijven heilig is, verandert. Voor feedback op een tekst hebben studenten mij straks niet meer nodig, want de hulpmiddelen worden steeds beter. Maar als ze de chatbot goede vragen stellen en slim prompten, kunnen ze perfecte feedback krijgen. Dan hoef ik het als docent eindelijk niet meer te hebben over d’tjes, t’tjes en basisstructuur, maar over stijl, analyse en kwaliteit van het geheel. Daar zou juist de journalistieke winst zitten.’
Je moet studenten leren wat je aan AI vraagt. Hoe je context geeft, voorbeelden toevoegt, kritisch doorvraagt
Jos Baijens, docent taalbeheersing bij Fontys Journalistiek
Probleem is volgens Baijens alleen: de meeste studenten zijn nog geen ‘slimme’ gebruikers van AI. Ze zien de kansen niet, geven de verkeerde taken uit handen. Dat is geen verwijt naar de studenten, maar juist naar zijn eigen opleiding. De school doet te weinig om de studenten AI-vaardig te maken, zegt Baijens eind 2025.
‘Eén introductieles over AI is niet genoeg. Je moet studenten leren hoe je context geeft, voorbeelden toevoegt, kritisch doorvraagt. Maar dat gebeurt niet, we reageren in plaats van dat we proactief handelen. We hebben geen beleid. Niemand weet wat precies wel of niet mag. Zelfs in de examencommissie heb je rekkelijken en preciezen. Daar worden studenten en docenten onzeker van.’
Nieuwe richtlijnen
Fontys Journalistiek zegt in een reactie de worsteling met AI binnen de school te herkennen. ‘Een goed en breed gedragen AI-beleid op een opleidingsinstituut is ingewikkeld, want het hangt met heel veel dingen samen. We moeten anticiperen op een grote systeemverandering. Dat gaat helaas niet van de een op de andere dag,’ zegt Harmen Groenhart, programmaleider onderwijs.
Toch zijn er juist in de afgelopen twee maanden volgens hem flinke stappen gezet. In het nieuwe semester, dat net is begonnen, gelden nieuw ontwikkelde richtlijnen die zowel voor docenten als studenten helderheid moeten verschaffen over wat wel en niet mag. Ook het beoordelingsproces van studentenwerk ligt onder een vergrootglas: ‘Momenteel doen we onder andere een proef bij de afstudeerverdediging waarbij studenten ook met pen en papier aan de slag moeten,’ vertelt Groenhart.
Intellectuele luiheid
Stel dat het schrijven van journalistieke verhalen, sinds jaar en dag een groot onderdeel van de opleidingen, steeds meer wordt overgelaten aan AI. Wat lopen de studenten dan mis, behalve de voldoening van een mooi gelegde puzzel van informatie? Een verkennend onderzoek van de Amerikaanse Cornell University wijst uit dat intellectuele luiheid al snel op de loer ligt. Bij gebruikers van large language models zoals ChatGPT, werd tijdens het schrijven van een essay een significant lagere hersenactiviteit gemeten dan bij participanten die het zonder digitale middelen moesten doen. Ze scoorden bovendien consistent ondermaats op taalniveau.
Je denken ontwikkelt zich veel minder goed wanneer je het formuleren van je gedachtegang volledig loslaat
Ilona Friso – van den Bos, docent Professional Learning and Technology aan de Universiteit Twente
Ook volgens Ilona Friso – van den Bos, docent Professional Learning and Technology aan de Universiteit Twente, gaat er bij het uitbesteden van schrijfwerk van alles verloren. Volgens haar is schrijven een belangrijke manier om je te ontwikkelen. Het helpt je te leren. ‘Op het moment dat je betekenis probeert te geven aan informatie en zoekt naar zinnen om die betekenis te verwoorden, ga je dieper nadenken over verbanden, oorzaken en nuances. Denken, en met name talig en abstract denken, ontwikkelt zich veel minder goed wanneer je het formuleren van je eigen gedachtegang volledig loslaat.’
Lichtpunten
Volgens Baijens van Fontys is het onvermijdelijk dat er in het onderwijs een verschuiving zal plaatsvinden: van het produceren van eigen teksten naar het bewerken van door AI gegenereerde teksten. Zelfs in de minor Creatief Schrijven zal het volgens hem steeds minder draaien om het schrijven en meer over bijvoorbeeld het herkennen van stijlen. ‘Het gekke is: die lessen zitten altijd vol, iedereen daar wil een boek schrijven. Maar een boek lézen, dat doen ze dan weer niet in hun vrije tijd. Dus gaan we ze leren lezen. Ik ben niet bang voor mijn baan, deze nieuwe ontwikkelingen zijn intellectueel en educatief bijzonder uitdagend.’
Ook onderwijskundige Friso – van den Bos ziet lichtpunten. AI kan het leren op bepaalde manieren ook bevorderen, bijvoorbeeld door de student feedback te geven of te helpen met brainstormen. Wel breekt ze een lans voor de meerwaarde van journalisten bij de totstandkoming van artikelen. ‘Alles wat je met AI genereert klinkt in eerste instantie heel redelijk. Maar die ‘redelijke’ tekst is een waarschijnlijkheidsmodel, geen waardevolle journalistiek. Een journalist heeft kennis die AI niet heeft, én weet waarom informatie relevant is. Als lezer zou ik de expertise en het inzicht van de journalist niet willen missen bij het contextualiseren en interpreteren van nieuws.’
Schrijven ondergeschikt
Het lijkt er dus op dat het journalistieke schrijfonderwijs in een ingrijpende transitie terecht is gekomen. Daaruit komen journalisten voort die raad weten met taalmodellen. Een soort zelfbewuste regisseurs van hun verzamelde informatie.
Je hoort me niet zeggen dat jonge journalisten goed moeten kunnen schrijven
Freek Staps, hoofdredacteur ANP
Die journalisten ziet Freek Staps, hoofdredacteur van persbureau ANP, graag komen. Momenteel bestaat nog ruwweg vijftig procent van zijn personeelsbestand uit schrijvende journalisten en de andere helft uit fotografen, radiomakers en agendaredacteuren. Maar dat gaat veranderen, vertelt hij. ‘Schrijven wordt steeds minder belangrijk. Er gaat straks meer tijd naar de kern van de journalistiek: feiten achterhalen, iets registreren, verifiëren. Jonge journalisten moeten nieuwsgierig zijn, informatie willen doorgeven aan de wereld. Je hoort me dus niet zeggen dat iemand goed moet kunnen schrijven. Al is het wel handig als ze herkennen wanneer AI onzin uitkraamt.’
Onethisch
Maar voorlopig, Staps spreekt het liefst over een ‘geleidelijke verandering’, is het ANP-redacteuren op dit moment nog verboden om zinnen te laten schrijven door AI. Staps beschouwt dat momenteel als plagiaat, omdat iemand anders het heeft geschreven. Maar hij sluit niet uit dat die zienswijze in de toekomst verandert. Wel maken zijn redacteuren enthousiast gebruik van een speciaal ontwikkelde koppengenerator, een uitgebreide eindredactieprompt en een service die redactioneel geselecteerde bronnen bij een verhaal suggereert.
Maar wat als je een jonge journalist bent die het heerlijk vindt om te schrijven? Waar kun je straks dan nog terecht? Op genoeg andere plekken dan bij het ANP, denkt Staps. ‘Luister, als je als correspondent in Bolivia rondloopt, dan is het nuttig als je dat mooi kunt opschrijven. Want dat weet de AI niet, die is daar niet bij. Maar als je een kabinetsval moet beschrijven of Ajax heeft voor de zoveelste keer verloren, dan is het formuleren van feitelijke zinnen toch vrij simpel uit te besteden.’
Moedig weerstand bieden
Wie een veilige, vrijwel AI-vrije haven zoekt, is welkom bij Follow The Money (FTM). Lange, doorwrochte verhalen, daar draait het om bij het platform voor onderzoeksjournalistiek. ‘Iedereen laat zich compleet gek maken door AI,’ zegt chef eindredactie Marleen Slob. De FTM-redactie gebruikt het soms voor de speed read, de korte samenvatting boven een artikel. Maar qua schrijfwerk blijft het daarbij, vertelt Slob. Zelfs de nieuwe aanwas doet er weinig mee. ‘Ik zie júist bij onze jongere redacteuren een enorme eagerness om gewoon een goed verhaal te schrijven. Iedereen heeft zijn eigen stijl. De een wat anekdotischer, de ander verhalender, dat is mooi om te zien.’
Het type journalistiek van FTM leent zich er ook niet voor, meent Slob. ‘We zijn geen contentboer, we delven misstanden op. We zoeken een verhaal goed uit, we gaan bij bronnen langs, we halen ze over om met ons te praten, dat doet AI echt niet voor je.’ In plaats van mee te gaan in de hype, toont ze naarmate het gesprek vordert steeds meer aversie tegen chatbots als schrijvend redacteur.
‘Wij ploeteren nog met onze schepjes in de modder en nemen daarmee een unieke positie in. Hoe langer wij moedig weerstand bieden, hoe groter de kans dat mensen denken: nou, daar vind je nog verhalen die uit menselijke hoofden zijn gerold. Dus laten we daar een tientje in de maand voor betalen.’
Over de auteur
