Democratie-onderzoeker Pieter van Boheemen: ‘Als journalistiek sta je op techplatforms al 10-0 achter’
Nieuws | Vernieuwing
Pieter van Boheemen is directeur van Stichting Post-X Society en operationeel directeur van Democratie Monitor. Hij is als onderzoeker gespecialiseerd in de relatie tussen democratie en technologie. Die kennis neemt hij mee als één van de 27 deelnemers aan de SVDJ Incubator, met dit jaar als thema: hoe kan de journalistiek meer eigenaarschap krijgen over haar digitale publieksrelatie?
Je begon je loopbaan als hacker en biotechnoloog. Wat houdt dat in?
‘Ik was al heel jong geïnteresseerd in technologie en met name: wat kun je zelf maken? Ik was een autodidact in biotechnologie en computer hacking. In de hackerwereld is het heel normaal dat je alles wat je maakt ook deelt met anderen in online communities. In het geval van biohacking heb je het dan over schimmels, bacteriën of andere stofjes maken en DNA-technologie. Daar heb je een reactor voor nodig, die bouwden we dan ook zelf. We haalden de onderdelen ergens vandaan, zoals bij Ikea. Voor mij betekent hacken vooral: alles wat we programmeren en de codes die ik produceer, deel ik zodat iedereen het kan gebruiken. Ik vind het ook leuk om technologie te doorgronden, ermee te spelen en zo de grenzen van een systeem bloot te leggen.’
Waarom ben je daarna onderzoeker geworden?
‘Ik heb een aantal jaren bij Waag Futurelab gewerkt, dat was hartstikke leuk. Daar zaten we allemaal te experimenteren met technologie. Hoe kan je het je eigen maken, hoe kun je als collectief te werk gaan in plaats van dat technologie wordt overheerst door een bedrijf? Ik ontdekte wel: het bleef vaak in die niche hangen. Wij zaten met 15 man lekker te hacken, maar de rest van de wereld dendert gewoon door. Er gaat jaarlijks nog 265 miljard euro uit Europa naar Amerikaanse clouddiensten. Iedereen was het met elkaar eens, maar toch veranderde er niks. Daarom ging ik werken bij het Rathenau Instituut, om in contact te komen met de mensen die hierover besluiten moeten nemen.’
Je onderzocht onder meer schadelijk gedrag online en meet jaarlijks de staat van onze democratie met de Democratie Monitor. Wat is de rol van techplatforms hierin?
‘De afgelopen tien jaar is de democratie in Nederland verslechterd. Historisch gezien is de weerbaarheid van een democratie af te lezen aan het maatschappelijke middenveld: journalisten, wetenschappers, organisaties en verenigingen in het algemeen belang. Die krijgen allemaal minder financiering of worden zelfs politiek verdacht gemaakt. Ik ga dus niet alleen technologie de schuld geven, het speelt allemaal op elkaar in. Sinds aanbevelingsalgoritmes populair werden in 2016, is er meer aandacht voor het uitzonderlijke en schokkende.
Daarbij ben je anoniem, is je bereik potentieel oneindig en wat aandacht krijgt, groeit ook in legitimiteit. Het geeft schadelijk gedrag dus niet alleen aandacht, maar versterkt het ook. De journalistiek is er voor het algemeen belang, terwijl die platforms zijn geoptimaliseerd voor het individu. Als je daar bent sta je dus 10-0 achter en word je sowieso weggedrukt in het algoritme.’
Heb je een antwoord gekregen op waarom wetgeving volgens jou achterblijft?
‘Er is niet één antwoord op. Maar de gedachte dat technologie altijd zo snel gaat, de overheid achterloopt en we het allemaal niet door hebben gehad, is kletskoek. Er zijn rapporten uit de jaren ‘90 waar dit allemaal in beschreven staat (de risico’s van groeiende online diensten op sociaal en juridisch vlak, red.).
Het is het gevolg van actieve keuzes om niet te reguleren, om steeds voor de goedkoopste efficiëntste optie te kiezen. De regels zijn er namelijk wel, zoals Europese wetten rondom monopolie en privacy, maar worden niet genoeg gehandhaafd. Uit angst voor Elon Musk die zegt: als je mij een boete geeft, bel ik Trump en dan stappen we uit de NAVO. Het is een extreme verstrengeling van marktmacht, staatsmacht en technologiemacht op één plek. Daar moet je flink voor organiseren, wil je die macht breken.’
Onlangs zijn Meta en Google aansprakelijk gesteld voor socialemediaverslaving in een rechtbank in Los Angeles. Is dat een overwinning?
‘Dat is zeker een overwinning, net als Nederlandse partijen die een kortgeding aanspannen tegen Grok. Maar het was natuurlijk allang duidelijk dat dit illegaal was. Ik vind het bizar dat een NGO op eigen kosten en op eigen risico een rechtszaak moet beginnen tegen een miljardenbedrijf om dit voor elkaar te krijgen. Terwijl, als er bij de Albert Heijn vergif zou worden verkocht, verwachten we niet dat de Consumentenbond een rechtszaak begint tegen Ahold. Je zou verwachten dat de NVWA daar de volgende dag staat en die winkel sluit.’
De gedachte dat technologie altijd zo snel gaat, de overheid achterloopt en we het allemaal niet door hebben gehad, is kletskoek
Er zijn ook mensen die zeggen: meer regels zouden techinnovatie vanuit Europa juist tegenhouden. Hoe kijk jij daarnaar?
‘Bijna alles in de wereld is gereguleerd, behalve digitale technologie. Ik kom uit de biotechnologie, één van de zwaarst gereguleerde sectoren. Nieuwe medicijnen worden nog steeds gemaakt, en er wordt ook nog gruwelijk veel geld mee verdiend. Het is nooit bewezen dat als je iets reguleert, dat dat innovatie afremt. Waarom geven we niet één van die 265 miljard aan Europese alternatieven? Laten we eens kijken wat er dan gebeurt.’
Op je LinkedIn noem je deelnemers aan de SVDJ Incubator mede-optimisten. Ben je hoopvol?
‘Er is een kanteling, langzaam hebben we met zijn allen door: we moeten van die Amerikaanse platformen af. We hebben met Rusland nog een dictator aan de andere kant, dat is onhoudbaar. Er bestaan heel veel alternatieven in Europa, van Nextcloud tot alternatieve social media. We moeten van A naar B, maar dat gaat in stapjes: er moet geld naartoe, je moet die alternatieven verbinden met elkaar en stapje voor stapje die machtsstructuur afbreken.’
Volg onze zoektocht naar een digitaal onafhankelijkere journalistiek
Tijdens de SVDJ Incubator 2026 zoeken we naar een collectief antwoord, strategieën en praktische toepassingen die het hele journalistieke veld kan benutten om meer eigenaarschap over haar digitale publieksrelatie te krijgen.
Blijf op de hoogte via de SVDJ Incubator nieuwsbrief. Daarin delen we onder meer de eerste inzichten en resultaten uit het veldonderzoek. Ook nemen we je mee in het verloop van onze zoektocht en delen interessante lees- en luistertips. Of lees hier eerst meer over deze zoektocht.
Ontvang één keer per maand een uitvoerige update.
Over de auteur
