© Unsplash, Solen Feyissa

Journalisten laten zich sturen door algoritmes, maar maken nog wel hun eigen afweging

Nieuws | Wat zegt de wetenschap?

Wie research doet, begint vaak op Google. De lijst met zoekresultaten die dan verschijnt, beïnvloedt sterk welke bronnen iemand tot zich neemt, maar níet welke conclusies diegene eruit trekt. Dat blijkt uit onderzoek van wetenschappers van de Hogeschool Utrecht, Wageningen Universiteit en de Universiteit Wenen.

Uit eerder onderzoek weten we dat zoekmachines niet neutraal zijn. De ‘ranking’, oftewel de volgorde waarin webpagina’s in de resultaten te zien zijn, is gericht op maximale advertentie-inkomsten en kliks. Zoekmachines zijn ingericht op basis van een commerciële logica, benadrukken onderzoekers Yael de Haan en Nele Goutier (Hogeschool Utrecht), Sanne Kruikemeier (Wageningen Universiteit) en Sophie Lecheler (Universiteit Wenen), niet op de zuiverheid of bruikbaarheid van informatie.

Invloed op bronkeuze

Ook weten we dat zowel particuliere gebruikers als journalisten geneigd zijn vooral de bovenste resultaten aan te klikken. Dat zou betekenen dat het algoritme van zoekmachines beïnvloedt welke informatie een journalist tot zich neemt, en daarmee welke keuzes diegene maakt. 

Uit eerder onderzoek van De Haan bleek dat journalisten zich weinig bewust zijn van algoritmen en ervan uitgaan dat hun professionele ervaring voorkomt dat ze erdoor beïnvloed worden. Of dat ook klopt is nog niet eerder goed onderzocht. Daar wilden de onderzoekers van de Hogeschool Utrecht, Wageningen Universiteit en Universiteit Wenen verandering in brengen. Hebben zoekresultaten invloed op de bronkeuze van journalisten?

Gemanipuleerde zoekresultaten

Ze voerden een experiment uit met 66 online-journalisten van acht Nederlandse print- en omroepredacties. De journalisten kregen drie minuten de tijd om te beoordelen of een bepaalde hoogleraar een geschikte bron was. Er waren drie onderwerpen – inflatie, stikstof en het klimaat – waarvan de deelnemende journalisten er steeds twee moesten behandelen.

Tijdens het experiment manipuleerden de onderzoekers de resultaten met een Chrome-extensie. Die veranderde niet de bronnen die naar boven kwamen, maar wel de volgorde. Er waren drie opties: in de ene volgorde stonden veel gevestigde media (kranten, tijdschriften, omroepen) hoger in de zoekresultaten, in de tweede stonden die juist lager, en daarnaast was er de volgorde van het Google-algoritme. Met schermopnames en vragenlijsten maten de onderzoekers welke bronnen werden aangeklikt en hoe betrouwbaar de hoogleraar daarna werd gevonden.

Daaruit bleek ten eerste dat álle journalisten meteen naar Google grepen, en daarbij bijna uitsluitend  de eerste pagina met zoekresultaten gebruikten. De resultaten bevestigden de hypothese van de onderzoekers: als journalisten meer gevestigde media voorgeschoteld kregen, maakten ze daar vaker gebruik van, en andersom. Het algoritme dat de volgorde van zoekresultaten bepaalt, heeft dus invloed op de bronnen die journalisten tot zich nemen.

Zelfstandig concluderen

Maar heeft het ook invloed op hun uiteindelijke journalistieke oordeel over de hoogleraar? Nee: in alle gevallen werden de voorgestelde experts even betrouwbaar geacht. Dat ging in tegen de verwachtingen van de onderzoekers, die dachten dat journalisten meer geneigd zouden zijn om de voorgestelde expert als betrouwbaar te beoordelen als ze meer gevestigde media te zien kregen. Ze concluderen daarom dat het algoritme veel invloed heeft op het researchproces, maar dat journalisten een brede waaier aan bronnen gebruiken en uiteindelijk zelfstandig een conclusie trekken. 

In de toekomst, benadrukken de onderzoekers tot slot, moet er onderzoek gedaan worden naar de invloed van generatieve AI op het researchproces. Ook ChatGPT schotelt journalisten allerlei informatie voor, maar linkt daarbij niet altijd naar een verifieerbare bron. 

Audience gathered for Media van Morgen 2025

Media van Morgen: de touwtjes in eigen handen

De volgende editie van Media van Morgen draait om digitale autonomie en publieksrelaties in de journalistiek. Op 11 februari 2027 ontdek je hoe je als journalistieke organisatie bewuste digitale keuzes maakt. Met inspirerende voorbeelden en praktische workshops verkennen we concrete mogelijkheden om minder afhankelijk te worden van Big Tech. Zien we je dan?

Nieuwsbrief

Ontvang ons laatste nieuws
Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.