Frits van Exter neemt afscheid van SVDJ: ‘Goed dat media zich nu afvragen wat de burger nodig heeft’
Nieuws | Nieuws
Na tien jaar in het bestuur neemt voorzitter Frits van Exter afscheid van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Tijd voor een terugblik op zijn jaren bij het fonds en op zijn journalistieke carrière – van verslaggever tot hoofdredacteur bij Trouw en Vrij Nederland. Hoe heeft hij zijn vak zien veranderen, en waaruit put hij hoop voor de toekomst?
Stilzitten is niets voor Frits van Exter (70). Nog maar een paar weken geleden had hij zijn laatste bijeenkomst met het team van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek (SVDJ), maar in de tussentijd is hij alweer met een nieuw project begonnen: een nieuwsbrief op Substack.
In deze nieuwsbrief schrijft hij over wat hem bezighoudt in de journalistiek van nu, met wat hij zelf een ‘actueel-futuristisch-nostalgische’ inslag noemt. Tot nu toe ging het bijvoorbeeld over het gebrek aan lef bij Jeff Bezos, die The Washington Post overnam, en over het gebruik van verzonnen AI-citaten door voormalig NRC-hoofdredacteur Peter Vandermeersch.
Hoe voelt het om afscheid te nemen van het SVDJ?
‘Gek, maar ook goed. Ik laat het Stimuleringsfonds in goede handen achter. De tijd vliegt. Deze functie als voorzitter van het bestuur heb ik bijna tien jaar gedaan – dat is de maximale tijd die ervoor staat.’
Met welk doel begon je aan je voorzittersfunctie?
‘Wil je een eerlijk antwoord? Eigenlijk had ik vooraf geen doel. De vorige directeur van het Stimuleringsfonds, René van Zanten, vroeg me als bestuurslid. Ik had toen nog het beeld van een wat ouderwets fonds, dat bladen of kranten met financiële problemen hielp. Het heette ooit Bedrijfsfonds voor de Pers. Onze focus is sindsdien drastisch veranderd. We richten ons nu veel meer op het stimuleren van innovatie.
Ik maakte me hard voor sollicitanten met een journalistieke opleiding en praktijkervaring
Waar ik me onder meer voor heb ingezet: meer medewerkers met journalistieke bagage aantrekken. Er werken heel goede mensen bij het Stimuleringsfonds, met allerlei achtergronden – van innovatiecoördinatoren tot projectleiders. Maar we moeten ook de journalistieke cultuur uitdragen. Wat zijn de ontwikkelingen in de sector? En hoe kunnen wij daar een bijdrage aan leveren? Dus maakte ik me hard voor sollicitanten met een journalistieke opleiding en praktijkervaring. Met succes.’
Wat is de taak van het bestuur?
‘Het bestuur is verantwoordelijk voor alles, dus ook voor elke euro die er in- of uitgaat. Het Stimuleringsfonds valt onder het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, maar is een zelfstandig bestuursorgaan. Bij veel andere fondsen is het bestuur een raad van toezicht.
In het begin behandelden we bijna alle aanvragen, onder het genot van een broodje kroket. In de loop der jaren zijn de directeur en de medewerkers van het Stimuleringsfonds daar een veel grotere rol in gaan spelen. Toen ik begon als bestuurslid werkten er misschien nog maar vijf mensen bij het fonds, en hadden we 2,5 miljoen per jaar te verdelen. Het aantal mensen is zeker vervijfvoudigd, het bedrag ook flink toegenomen. Daarom gaat het bestuur binnenkort over naar een nieuw bestuursmodel – met een raad van toezicht op afstand.
Ik was gemiddeld zo’n anderhalve dag tot twee dagen per week bezig met mijn werk voor het SVDJ. Voor een groot deel bestond dat uit het meedenken over en evalueren van nieuwe voorstellen en programma’s. Ook letten we erop dat elke euro verantwoord wordt uitgegeven.’
Hoe is het Stimuleringsfonds de afgelopen tien jaar veranderd?
‘Het is begonnen als een klein subsidieloket voor het subsidiëren van innovatie en onderzoek. Nu is het een veel grotere club die zich actiever in de sector beweegt en meer begeleiding biedt. Bijvoorbeeld met regelingen als de SVDJ Incubator voor journalistieke innovatie, de SVDJ Accelerator, om vaart te maken met innovatie, en programma’s voor lokale media en onderzoeksjournalistiek.
Natuurlijk geven we veel subsidie aan mediaorganisaties zelf, maar we hebben er heel bewust voor gekozen ook flink te investeren in begeleidingstrajecten en intensieve trainingen voor de mensen die er werken. Onder de huidige directeur, Peter Smet, hebben die trajecten en trainingen een kwalitatieve boost gekregen. Dat is natuurlijk ook te danken aan alle medewerkers en freelance coaches en mentoren van het Stimuleringsfonds.’
Welk programma springt er voor jou uit?
‘Lastig! Ze hebben allemaal hun eigen bijzonderheden. Zo is de SVDJ Incubator geboren vanuit de gedachte dat we het initiatief meer naar onszelf willen toetrekken, in plaats van alleen maar de focus van het ministerie te volgen. Wat speelt er in de sector? En waar is behoefte aan? Het ene jaar gaat de Incubator bijvoorbeeld over de digitale onafhankelijkheid van Big Tech, het andere jaar over de binding met het publiek of onderzoeksjournalistiek.’
Neem ons eens mee terug naar het begin van je carrière.
Begint te lachen. ‘Heb je even? Eind jaren zeventig belandde ik vrij toevallig bij Trouw. Ik had helemaal geen band met die krant – zoals iedereen destijds wilde ik het liefst de Volkskrant maken. Zij liepen voorop in hun vrijgevochten maatschappelijke positie en onderwerpkeuze. Maar bij Trouw was plek – de arbeidsmarkt was niet goed.
Commerciële belangen speelden toen ook al volop. Ook de politiek probeerde een stempel te drukken op de berichtgeving. Het probleem was in onze ogen vooral: hoe breng je goede, onafhankelijke journalistiek?
Net als veel medestudenten was ik enorm geïnspireerd door de Verenigde Staten. Ik weet nog dat we met de opleiding naar All the President’s Men gingen, over het Watergateschandaal. Machtig mooi vonden we dat, hoe journalisten eindeloos aan het bellen waren, alles dubbelcheckten en deuren langsgingen.
Hoe bewijzen journalisten zich nog, hoe nemen we argwaan weg? Daar slagen we als sector niet altijd in
Tegelijkertijd kwam er een andere stroming op: New Journalism, waarbij journalisten als Hunter Thompson, Tom Wolfe en Gay Talese de grens tussen non-fictie en fictie opzochten. Zij maakten heel persoonlijke, verhalende en creatieve reportages. Dat leek me ook wel wat.
Ik was groot fan van de Poolse journalist Ryszard Kapuscinski, die een beroemd boek schreef over het decadente leven aan het hof van Haile Selassie, de keizer van Ethiopië. Later bleek trouwens dat hij een groot deel daarvan verzonnen had. Mijn held viel van zijn sokkel. Maar ergens doet het me ook denken aan de kwestie nu rondom Peter Vandermeersch, die nepcitaten van AI overnam in zijn blogs. Hoewel ik dat absoluut niet goedkeur, denk ik wel dat het van alle tijden is. Als we iets niet weten, zijn we geneigd het in te vullen – of het nu klopt of niet.’
Is AI de grootste uitdaging voor de huidige journalistiek?
‘Een van de uitdagingen. Ook geld blijft een uitdaging. Door sociale media leeft de gedachte dat nieuws gratis is. Alsof het als water uit de kraan stroomt. Daardoor willen mensen niet meer betalen voor abonnementen.
Bovendien is er een groeiend wantrouwen in de media. Hoe bewijzen journalisten zich nog? Hoe nemen we argwaan weg? Daar slagen we als sector niet altijd in. Dat komt ook doordat media hun mensen steeds meer inzetten als merken, die aanschuiven bij praattafels of podcasts. Ze moeten zichtbaar en aanraakbaar zijn. Dat klinkt mooi, maar heeft ook nadelen.
Dat Wouter de Winther voor De Telegraaf werkt, staat wel ergens klein vermeld als hij bij een talkshow zit, maar de tv-kijker valt het amper op. Daardoor lijkt het alleen nog maar over personen en hun opinies te gaan en vervaagt de krant als nieuwsmerk, het product van een collectieve redactie.’
Waar kunnen we inspiratie en hoop uit putten?
‘De laatste jaren lijkt de journalistiek er steeds beter in te slagen een band op te bouwen met de lezer. Toen ik zelf nog redacteur bij Trouw was, kwam ik soms ook met ideeën voor tiendelige series over een Afrikaans land, waar waarschijnlijk niemand op zat te wachten. Behalve ikzelf en wat collega’s. Achteraf denk ik weleens: wat heb ik die mensen aangedaan?
De laatste jaren gaat het meer over verbinding met het publiek. Media stellen vaker de vraag: wat heeft de burger eraan? Er is meer servicejournalistiek: artikelen met praktische tips en adviezen, gericht op de behoefte van de consument. Dat gebeurt soms vanuit een soort paniek: waar zijn de lezers gebleven? Misschien hadden we ons dat eerder kunnen afvragen. Maar beter laat dan nooit.
Er wordt nog steeds veel goede journalistiek gemaakt: gedegen reportages, meeslepende podcasts
Er wordt nog steeds veel goede journalistiek gemaakt: gedegen reportages, stevige onderzoeksverhalen, geweldige documentaires of meeslepende podcasts. Journalisten zijn vandaag de dag veel meer een soort Nikkelen Nelis. Ze bespelen alle instrumenten tegelijk: artikelen schrijven, video’s maken, podcasts, op TikTok zitten. Tegelijk is niet iedereen daarvoor in de wieg gelegd.
Op visueel vlak is er nog meer mogelijk, denk ik. De technologie biedt fantastische mogelijkheden, je hebt geen hele dure camera’s of studio’s meer nodig. Denk aan graphics, games of quizzen. The New York Times is heel goed in dat visuele. Maar ik snap ook wel dat je daar in de waan van de dag niet aan toekomt. Op zo’n moment kan een innovatieprogramma van het Stimuleringsfonds uitkomst bieden.’
Wat ga je doen met de tijd die nu vrijkomt?
‘Naast voorzitter van het Stimuleringsfonds was ik ook voorzitter van de Raad voor de Journalistiek. Daar blijf ik nog even. Verder ga ik vrolijk door met mijn Substack. Jullie zijn nog niet van me af.’
Bestuur SVDJ
Het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek is een zelfstandig bestuursorgaan (ZBO). De bestuursleden van het SVDJ worden, op voordracht van het SVDJ en op grond van de Mediawet, voor een termijn van 5 jaar benoemd door de minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschap. Daarna kan de termijn nog eenmaal verlengd worden met 5 jaar via een herbenoeming.
Frits van Exter werd op 1 september 2016 benoemd tot bestuurslid en op 1 september 2018 tot voorzitter. Op 1 september 2021 werd hij herbenoemd voor een aansluitende tweede termijn van 5 jaar. Op 31 maart 2026 trad hij af. Per 1 april 2026 heeft Maike Olij de voorzitterstaken overgenomen als voorzitter a.i.. Lees meer over het bestuur van het SVDJ op deze pagina.
Over de auteur
