Hoe journalisten de hype rond AI maken, bevragen én vrezen
Nieuws | Op de werkvloer
Journalisten laten zich makkelijk meeslepen in nieuwe technologie, omdat ze bang zijn om achter te blijven en de techsector te vriend willen houden. Daardoor vergeten ze weleens dat ze zelf invloed hebben op de manier waarop de technologie zich ontwikkelt, stelt een internationale groep mediawetenschappers. Een van hen is Tomás Dodds, die onlangs de Universiteit Leiden verruilde voor de Universiteit van Wisconsin-Madison. Hij vertelt: ‘De techsector is heel goed in het verkopen van verhalen aan journalisten.’
Is er een nieuwe technologie, dan benaderen journalisten de implementatie ervan vaak als een onvermijdelijk iets, stelt een groep internationale wetenschappers. De journalisten vallen snel ten prooi aan wat de wetenschappers‘ technologisch determinisme’ noemen: de gedachte dat, omdat die nieuwe technologie er nou eenmaal is, de veranderingen die er volgens de fabrikant uit voort zullen komen ook onvermijdelijk zijn.
Universitair docent Journalistiek en Massamedia Tomás Dodds van de Universiteit van Wisconsin-Madison, die de nieuwe publicatie heeft begeleid, noemt in zijn inleiding de hyperloop van Elon Musk als voorbeeld. Jarenlang werd er verslag gedaan van Musks vacuümtreinen als hét transportmiddel van de toekomst, ondanks dat het geen gebruik kon maken van bestaande sporen, geen schijn van kans maakte bij wetgevers, en bijzonder kwetsbaar was voor terroristische aanslagen. Ander voorbeeld: de virtuele sociale wereld metaverse van Meta en Mark Zuckerberg, een peperdure flop, die maar door 11 procent van de door Amerikaanse wetenschappers geanalyseerde artikelen kritisch was benaderd. Hetzelfde dreigt te gebeuren met AI, vrezen de onderzoekers.
Daarom hebben ze de ‘hype’ rond AI onderzocht: niet de invloed van de technologie zelf, maar van de verhalen eromheen. Verhalen die worden geïntroduceerd en verspreid door bedrijven, experts, journalisten of andere individuen en die de mogelijkheden en verwachtingen van AI opblazen. Tegen iemand die zegt dat AI de journalistiek (of de wereld) ingrijpend gaat veranderen, zouden deze onderzoekers zeggen: dat weet je nog helemaal niet, en we hebben in ieder geval iets te zeggen over de manier waarop. De onvermijdelijkheid van die gedachte, betogen ze, beïnvloedt redactionele beslissingen, hoe middelen worden verdeeld in nieuwsorganisaties, en visies van de toekomst voordat die toekomst daadwerkelijk gearriveerd is.
Bang om vervangen te worden
Onderzoekers uit Hamburg en Amsterdam verbinden de AI-hype in de journalistiek met de wijdverbreide gedachte dat journalistiek met uitsterven wordt bedreigd. Journalisten zijn al jaren bang dat hun werk minder waard wordt en dat ze vervangen zullen worden door automatisering, wat ze dwingt om zich snel te verhouden tot grote technologische omwentelingen.
Journalisten worden beïnvloed door de hype rond AI, maken er gebruik van, én moeten er kritisch over berichten
Dodds legt het uit per videoverbinding met Wisconsin, waar de Argentijns-Nederlandse onderzoeker na tien jaar in Nederland woont. ‘Als je bang bent dat je concurrentie je zal verslaan door een bepaalde technologie te gebruiken, wordt de hype ook aantrekkelijker. Hype is niet alleen maar een verhaal, maar we zien dat het ook echt middelen mobiliseert binnen organisaties en de manier van werken beïnvloedt.’
Om te onderzoeken hoe journalisten omgaan met de verwachting om te innoveren en tegelijkertijd hun professionele waarden niet uit het oog te verliezen, deden zijn Europese collega’s acht maanden lang veldwerk op lokale redacties van de Associated Press in Amerika. Daar zagen ze hoe journalisten die zichzelf in hun organisatie neerzetten als ‘de AI-experts’ strategisch gebruik konden maken van de hype om hun status op de redactie te vergroten en budgetten los te weken voor projecten waar ze in geloofden.
Tegenstrijdigheid
‘Je ziet dat journalisten mee kunnen liften op de hype om zichzelf en hun organisatie te helpen,’ zegt Dodds. ‘Vooral journalisten die zich wat meer bewust zijn van de effecten van AI en hype op hun werk en op de financiën van hun organisatie.’ Dat is fijn voor hen, maar kent ook weer risico’s, voegt hij toe. ‘Deze journalisten hebben een interessante relatie tot AI: ze worden beïnvloed door hype, en maken er gebruik van, maar moeten er ondertussen kritisch over berichten.’
Toen het onderzoeksproject eenmaal liep, werden deze journalisten geconfronteerd met de realiteit: om de AI-tools te verenigen met journalistieke normen, moesten er bij elke stap mensen blijven meekijken. Het legt de tegenstrijdigheid bloot van een technologie die aan de ene kant belooft om werk uit handen te nemen, en aan de andere kant constant toezicht nodig heeft om op een verantwoordelijke manier ingezet te worden, schrijven de onderzoekers.
Niet te kritisch
De opgeklopte verwachtingen van AI hebben dus een tastbare invloed op de gang van zaken op redacties, maar worden ondertussen door journalisten zélf gecreëerd, concluderen de wetenschappers, ‘niet omdat ze er overdreven positief over schrijven, maar omdat ze er herhaaldelijk niet in slagen kritisch verslag te doen en hun bronnennetwerk uit te breiden’. Daar bedoelen de onderzoekers mee dat de verslaggeving over AI meestal is gebaseerd op bronnen die uit de techindustrie zelf komen of (zelfverklaard) ‘AI-expert’ zijn, in plaats van op die mensen die het onzichtbare werk doen dat de ‘intelligentie’ van AI mogelijk maakt: de slecht betaalde datalabelaars en contentmoderatoren. Of bijvoorbeeld de mensen die de gevolgen ondervinden van de bouw en energiehonger van de datacentra die voor AI nodig zijn.
Techredacteuren in Nederland leken eerst een beetje op entertainmentjournalisten, maar spelen nu een steeds belangrijkere rol
‘Als ze toegang willen houden tot de belangrijkste bronnen over AI, hebben veel journalisten het gevoel dat ze niet te kritisch kunnen zijn,’ legt Dodds uit. ‘De techsector is heel goed in het verkopen van specifieke verhalen over hun producten aan journalisten. Journalisten zitten verstrikt in die verhalen, vaak zonder door te hebben dat ze ze steeds aan het herhalen zijn.’
Onvermijdelijkheid
De Braziliaanse wetenschapper João Magalhães vergeleek samen met zijn Nederlandse collega Rik Smit van de Rijksuniversiteit Groningen de journalistieke verslaggeving over AI in de Verenigde Staten, Brazilië en Nederland. Ze zagen dat er, zeker naarmate de tijd verstrijkt, wel kritisch verslag werd gedaan, maar dat de rol van AI als definitief onderdeel van onze toekomst volgens de kranten vaststond. Hoe we bij die toekomst aankomen was in de verslaggeving voer voor discussie, maar niet of we die toekomst wel moeten willen, of nog kunnen voorkomen. ‘De onvermijdelijkheid van AI werd door journalisten gezien als voldongen feit, waar je wel verslag van kan doen, maar die je niet kan bevragen,’ schrijven de wetenschappers. ‘Een frame dat die onvermijdelijkheid alleen maar waarschijnlijker heeft gemaakt.’
Wel is Dodds, die tot voor kort verbonden was aan de Universiteit Leiden, iets specifieks opgevallen aan Nederlandse redacties. ‘We zien in Nederland dat de rol van techredacteuren aan het veranderen is. Waar zij eerst een beetje leken op entertainmentjournalisten en vooral schreven over de nieuwste gadgets, spelen ze nu een steeds belangrijkere rol. Zij zijn degenen die hun redacties helpen te begrijpen hoe die nieuwe systemen werken. Zij kennen de grenzen van AI en de retoriek van grote techbedrijven. Ze berichten erover naar buiten toe, maar spijkeren ook hun collega’s bij en helpen hun redactie om goed met AI om te gaan.’
Over de auteur
