‘Nepnieuws is niet de verantwoordelijkheid van Facebook, maar van ons allemaal’

Foto: Sean van der Steen
Foto: Sean van der Steen

Het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek organiseerde donderdag een evenement over nepnieuws. Het onderwerp bleek een kapstok voor uiteenlopende meningen. Over één ding waren de sprekers het eens: goede journalistiek is hét antigif.

Vier maanden nadat onthullingen van BuzzFeed het debat op gang brachten, blijkt nepnieuws nog altijd een opwindend onderwerp. De ongeveer honderd geïnteresseerden voor de debatavond ‘Nepnieuws als wapen’ passen maar net in het zaaltje in het Volkshotel.

De drie sprekers zijn Ruslandkenner en journalist Hubert Smeets, Amerikakenner en journalist Charles Groenhuijsen en de vooraanstaande Amerikaanse innovatieprofessor Eric Newton (Arizona State University). “We gaat het hebben over nieuws dat bewust is bedacht om mensen voor de gek te houden. Voor politiek gewin, of om geld te verdienen”, verduidelijkt de gespreksleider, onderzoeksjournalist Jeroen Smit.

Trollenfabrieken

Smeets trapt af. Zijn lezing gaat over de ‘uitvinder’ van nepnieuws: (Sovjet-)Rusland. “De communisten hebben een grote traditie op het gebied van nepnieuws.” Onder Vladimir Poetin is het fenomeen verder verfijnd, vertelt Smeets. Rusland herbergt nu naast een staatsmedia-apparaat ook ‘trollenfabrieken’ en voert botnet-operaties uit. Kortom: nepnieuws en andere vormen van desinformatie zijn voor de Russen niets minder dan een vorm van oorlogsvoering.

In Amerika is de mist van desinformatie lang niet zo dik als in Rusland, maar ook daar zijn zorgen. In de VS werd gespeculeerd dat nepnieuws over Clinton de overwinning aan Trump heeft geschonken (al is daar geen bewijs voor). Groenhuijsen: “De Hillary-haat is wijdverspreid en heeft haar de kop gekost. Ik ben ervan overtuigd dat alle verzonnen verhalen over Clinton door de jaren heen een rol hebben gespeeld in haar verlies.”

Nepnieuws is niet de verantwoordelijkheid van techbedrijven als Facebook

De Amerikaan Newton heeft van het trio sprekers inhoudelijk het meest doorwrochte verhaal. Hij vertelt over de vijf fronten waar nepnieuws bestreden moet worden: 1) technologie; 2) de journalistiek zelf; 3) het maatschappelijk bewustzijn; 4) wetenschappelijk onderzoek en 5) onderwijs.

Newton waakt ervoor om het nepnieuwsprobleem op het bordje van techbedrijven te schuiven  – “nepnieuws is de verantwoordelijkheid van ons allemaal” – maar hij vindt wel dat ze meer kunnen doen. “Platformen als Facebook kunnen bijvoorbeeld tools ontwikkelen die gebruikers ‘mediawijzer’ maken en hen met speciale features belonen voor hun begrip van het nieuws.”

Betere journalistiek

De taak voor de journalistiek is volgens Newton om transparanter te worden en een meer betrokken relatie met het publiek op te bouwen. “We moeten laten zien hoe we werken, en altijd naar alle bronnen doorlinken. Het is onze morele plicht om ons werk te tonen en elke vergissing recht te zetten.” Journalisten zouden meer belang moeten hechten aan hoe het publiek naar ze kijkt. “Veel journalisten vinden ten onrechte niet dat het hun taak is om het publiek te vertellen over hun vak.”

 

In Rusland is zichtbaar hoe nepnieuws gedijt bij afwezigheid van goede journalistiek. Smeets vindt dat Nederlandse media meer moet investeren in specialisten. “Het is ongelofelijk belangrijk dat de journalistiek blijft investeren in mensen met een sterke portefeuille”, zegt hij. “Maar ik ben bang dat het omgekeerde het geval is.”

Groenhuijsen gaat het verst in zijn kritiek op de journalistiek. Hij zegt dat de ‘mainstream media’ jongeren kwijt zijn. Die jongeren zijn vervolgens informatie gaan consumeren op plekken waar ze blootgesteld worden aan nepnieuws. “Jongeren voelen zich niet meer thuis bij de mainstream media. Bij hun geklaag over nepnieuws denk ik: get a grip.

Kapstok

Nepnieuws verwordt vanavond regelmatig tot een kapstok voor meningen over journalistiek, politiek en samenleving. Ook het woord zelf wordt ter discussie gesteld. Smeets vindt het een ongeschikte term en geeft de voorkeur aan ‘desinformatie’. Groenhuijsen rekt het begrip op zijn beurt juist op: hij vindt dat het ook ‘nepnieuws’ is wanneer politici onhaalbare voorstellen als een Koran-verbod doen.

Schermafbeelding 2017-03-10 om 15.14.33Maar Newton bakent het onderwerp gedeciceerd af: “Ik geloof dat woorden betekenis hebben en dat we zorgvuldig moeten definiëren. Sommige dingen zijn propaganda, sommige dingen zijn slechte journalistiek. Nepnieuws is doelbewust ontworpen om te misleiden; het is oplichting.”

Een uniek en ernstig probleem dus. Maar de Amerikaan vindt niet dat elimineren van nepnieuws het doel moet zijn. “Een betere wereld komt niet tot stand dankzij het uitbannen van kwaadaardigheid, maar dankzij de aanwezigheid van vrijheid.”

Foto’s door Sean van der Steen, video door Layla Hesseling

 

 

 

Volledig videoverslag

 

Deel dit artikel:

Over Menno van den Bos

Menno van den Bos is opgeleid als antropoloog en journalist. Hij schrijft als freelancer voor verschillende opdrachtgevers over media en maatschappij.

Reageer

  • Wist U dat minstens 18 van de 36 Senatoren die vóór de leenstelsel wet stemden terzelfdertijd ook een baan hadden in het Hoger Onderwijs ?

    http://www.pearltrees.com/t/freeman/analysis-studievoorschot/id13466407/item169221876

    Oftewel, het geld dat zij als Eerste Kamer Senatoren uit de portemonnee van hun studenten toverden middels de aanname van die wet kwam weer naar boven borrelen in hun allereigenste institutionele vestzakjes waar zij ook als professor dan wel bestuurder reeds werkzaam waren. Handig toch — zo’n dubbele baret — tentijde van een financiële crisis ?

    – en waarom wist U dat niet ?

    Terwijl de crème de la crème van onze (parlementaire) journalistiek hierover toch al weer bijna een jaar geleden en masse werd geïnformeerd ?

    http://www.pearltrees.com/t/freeman/analysis-studievoorschot/id13466407/item173511314

    en dan nepnieuws als een gevaar zien, ….. wat een chotspe

  • Rob Visser

    Goed om te weten dat veel senatoren bindingen hadden met het onderwijs rond de stemming over het leenstelsel, zoals wordt gesteld in het commentaar van Gordon Freeman. Naar mijn indruk heeft dat meer te maken met belangenverstrengeling dan met het bewust verkeerd voorstellen van feiten om een bepaald doel (financiële of electorale winst) te bereiken.

    Heel interessant vind ik de tweet over MH17. Er staat dat Baudet aan de haal ging met een hoax. De formulering ‘aan de haal gaan’ kan betekenen dat Baudet het ermee eens was of dat hij het standpunt plagiëerde, dat zegt de tweet niet. In elk geval plaatst het Baudet in een ongunstig licht: hij doet mee aan een hoax.

    Nou is er nog altijd een miljoenenkostend onderzoek gaande naar de oorzaken van MH17. Het is voor 98% zeker dat Rusland of door Rusland gesteunde rebellen verantwoordelijk zijn voor het neerschieten, al dan niet bewust (misschien dachten ze dat het een vrachttoestel was). De stelling dat de Russen met hun versie een hoax creëerden is dus nog niet bewezen. En in het artikel komt niet MH17 verder niet aan de orde, dus er is geen onderbouwing voor feiten die 100% zekerheid geven.

    Van de sprekers tijdens een bijeenkomst over nepnieuws mag zorgvuldigheid worden verwacht bij het melden van feiten en het maken van onderscheid met meningen. In het gunstigste geval kan worden gesteld dat volgens deze tweet Baudet met zijn partij minstens één keer iets verstandigs heeft beweerd, maar de formulering ‘aan de haal gaan’ lijkt erop te wijzen dat dit ook weer niet de bedoeling was.