Wanneer is een streekomroep succesvol? ‘Kijk door de ogen van je publiek’
Nieuws | Medialandschap
Op dit moment telt Nederland nog meer dan tweehonderd lokale omroepen, maar dat gaat veranderen. Vanaf 2028 gaan ze op in maximaal tachtig streekomroepen. Een ingrijpende verandering die moet zorgen voor een sterkere lokale journalistiek, maar bij een deel van de betrokkenen spanningen oproept. Hoe maak je van zo’n streekomroep een succes? Dat onderzocht mediawetenschapper Sebastiaan van der Lubben van de Hogeschool Utrecht.
Het leek een zondag als zoveel andere, maar op 1 november begon er een nieuw tijdperk. Die dag trad namelijk de Wet versterking lokale omroepen in werking, die het Nederlandse medialandschap ingrijpend verandert. De wet bepaalt dat de tweehonderd lokale publieke omroepen die Nederland nu rijk is, zullen opgaan in maximaal tachtig streekomroepen. De financiering komt straks niet meer van gemeenten, maar van het Rijk.
Het is de grootte stelselwijziging in de Nederlandse journalistiek sinds de Tweede Wereldoorlog, en die brengt spanningen met zich mee. Fuseren voelt in de ene streek natuurlijker dan in de andere, omroepen verschillen soms van inzicht over de koers die ze willen varen en bovendien leven er zorgen over wat de schaalvergroting zal doen met de journalistiek. Iedere lokale omroep heeft nu een duidelijke eigen identiteit en besteedt aandacht aan de gebeurtenissen in een beperkt gebied. Hoe kun je garanderen dat dat zo blijft als je samen een veel grotere regio moet beslaan?
Gelukkig hoeven de nieuwe streekomroepen het wiel niet helemaal zelf uit te vinden. Veel lokale omroepen zijn al een tijd op weg om een streekomroep te worden. Mediawetenschapper Sebastiaan van der Lubben van het lectoraat Journalistiek aan de Hogeschool Utrecht onderzocht samen met co-auteur Caren Maris wat nieuwe streekomroepen kunnen leren van die pioniers. Ze onderzochten de berichtgeving van omroep WOS (Westland), De Orkaan (Zaanstreek) en 1Almere, interviewden de journalisten die er werken én spraken met het publiek uit de drie gebieden.
Waarom juist deze drie omroepen?
‘We wilden drie omroepen die wezenlijk van elkaar verschillen. De Orkaan is een vrij nieuwe omroep, maar hun verzorgingsgebied, de Zaanstreek, is wel een wat oudere streek met een sterke identiteit. Het Westland heeft ook een sterke identiteit en omroep WOS bestaat al heel lang. En daarnaast is er 1Almere, een vrij nieuwe omroep in een nieuwe streek. Alle drie zijn al streekomroep.’
Jullie interviewden journalisten die bij de drie omroepen werken. Wat was de vraag aan hen?
‘Wat zij prettig vinden aan hun manier van werken. Wat biedt de organisatie hun? Wat hebben ze nodig? In gefuseerde omroepen moeten de culturen van de verschillende omroepen bij elkaar aansluiten.’
En wat was het antwoord?
‘Journalisten lieten vooral merken dat ze een sterke wens hebben om te professionaliseren. Ze willen dat de organisatie in hun ontwikkeling investeert en dat ze tijd en ruimte krijgen om in gesprek te gaan met het publiek. Dat kan op verschillende manieren, als je de mensen maar opzoekt.’
Het publiek vormt een belangrijk onderdeel van het onderzoek. Jullie gingen in gesprek met bewoners. Hoe verliep dat en wat was de belangrijkste vraag?
‘We vroegen mensen in buurtcentra en via verenigingen of ze met ons wilden praten over hun mediagebruik. Waar we bijvoorbeeld benieuwd naar waren, was welke media ze volgden voor nieuws over de streek. Veel mensen noemden regionale dagbladen, Facebookgroepen, maar ook de streekomroep. Vooral in de Zaanstreek en Westland, daar noemen mensen De Orkaan en WOS meteen. In Almere geldt dat nog wat minder. Wat niet zo gek is, want dat is een nieuwere streek met een nieuwere omroep. Verder wilden we weten wat mensen verwachten van lokale journalistiek.’
En?
‘Op dat vlak konden we een aantal conclusies trekken. Zo bleek bijvoorbeeld dat mensen zich overspoeld voelen door nieuws. Ze zien daar een taak voor de omroep: die moet schiften in het nieuwsaanbod.
Ook willen mensen graag context en achtergronden. In aanloop naar bijvoorbeeld de gemeenteverkiezingen hebben ze niet zo’n behoefte aan portretten van politici, maar willen ze weten wat de belangrijke dossiers zijn, wat er speelt.
Verder is identiteit heel belangrijk voor het publiek. Mensen komen uiteindelijk niet alleen uit de Zaanstreek of uit het Westland, ze komen uit een kern. Een streekomroep moet goed begrijpen dat er nuanceverschillen zijn binnen de streek. Dat is heel bepalend voor de geloofwaardigheid van de omroep.
Ook wil het publiek graag dat journalisten zichtbaar en aanspreekbaar zijn. Ze willen met kleine, dagelijkse dingen bij journalisten terecht kunnen. Veel mensen vrezen dat dat lastig wordt als hun omroep groter en professioneler wordt, ze zijn bang dat er dan geen contact meer mogelijk is met journalisten.’
De vrees is dat professionalisering gelijk staat aan meer afstand?
‘Als een lokale omroep een streekomroep wordt en professionaliseert, kan de afstand tussen publiek en journalisten zich binnen de regio vergroten. Veel nieuws dat voorheen relevant was, speelt niet op regionaal niveau en komt dus niet meer door de zeef. Mogelijk komen verhalen dan minder van de mensen en meer van de redactie.’ ‘Om je publiek goed te kennen, moet je als omroep eigenlijk minstens eens per jaar een focusgroep organiseren. Dat is bijzonder leerzaam en ook heel leuk. De drie omroepen die we onderzochten, zijn op verschillende manieren het contact met het publiek te versterken. De Orkaan reageert bijvoorbeeld op iedere mail die binnenkomt, dat zijn er wel dertig per dag. Ze gaan er prat op dat elke bron die in een artikel terechtkomt, een correspondent is voor hun medium.’
Die focus op ‘praten met het publiek’ lijkt de laatste jaren sterk toegenomen. Zitten daar ook risico’s aan? Hoe bewaak je als journalist je professionele normen?
‘Je ziet inderdaad dat journalisten steeds meer de wijk in gaan. Ik denk dat het vaak nog wel een kwestie is van: journalist heeft een vraag en gaat het antwoord ophalen. Volgens mij mogen we nog wel wat verder gaan. Ga er maar een tijdje zitten en houd, excusez les mots, je kop even. Wie weet wat je dan tegenkomt.
En ja, natuurlijk is het spannend om de controle meer los te laten. Wat is je rol, je autonomie dan nog als journalist? Maar laten we wel wezen, als journalist ben je iemand die optekent, niet iemand die bedenkt.’
Niet alle omroepen die op het punt staan te fuseren, vinden die taak even gemakkelijk. Leert jullie onderzoek iets over hoe je zo’n fusie aanpakt als er weerstand is?
‘Ik kom zelf uit Almen, in de Achterhoek. Ons nabijgelegen buurtschap heet Laren. Al generaties lang is er tussen die twee plaatsen gedoe als er kermis is. In mijn jeugd vielen er rake klappen als een meisje uit Laren iets kreeg met een jongen uit Almen, het was net Romeo en Julia.
Die diepe strijd speelt in streken ook wel eens op organisatieniveau. Soms moeten mensen die eigenlijk moeilijk met elkaar door één deur kunnen toch samenwerken. Ik denk dat het in die situaties kan helpen om te kijken door de ogen van het publiek. Want hoeveel kinnesinne er ook is, alle omroepen doen in de basis wat ze doen voor hun publiek. Ze willen mensen zo goed mogelijk informeren. En als je er samen niet uit komt hóe je dat dan doet, kun je ook dat weer aan je publiek vragen.’
Dat lijkt dé les van jullie onderzoek: raadpleeg het publiek.
‘Absoluut. Ik hoop dat de bestuurders van de streekomroepen beseffen hoeveel er te halen valt bij het publiek. Op momenten dat het moeilijk wordt, omdat je je afvraagt of je het wel goed doet, of je wel het juiste nieuws brengt, of je werk wel impact heeft: vraag het de mensen.
Ik ben gepromoveerd op liveblogs en heb destijds ook meerdere focusgroepen georganiseerd met mensen die liveblogs gebruiken. Toen al merkte ik dat je de gebruikers van een bepaald medium behoorlijk ingewikkelde vragen kunt stellen. Vragen waar je met je redactie ook over kan brainstormen op de heide, met post-its, maar dat levert je minder op. In het ergste geval wordt in zo’n gesprek bevestigd waar je zelf al bang voor bent, dan is dat duidelijk. En in het mooiste geval haal je er lessen uit waar je het komend jaar wat mee kan doen. Echt, je publiek heeft waardevolle informatie voor je.’
Op je LinkedIn-profiel valt onder jouw naam te lezen: ‘All journalism is local journalism.’ Waarom staat die zin daar zo prominent?
‘Van huis uit ben ik politicoloog, en in de politicologie heb je de uitspraak ‘All politics is local politics’. Toen ik dat ooit bij een college hoorde, dacht ik: als dat zo is, dan is ook alle journalistiek lokale journalistiek. Elk onderwerp waar we het in de journalistiek over hebben, gaat over een plek en elk verhaal wordt gemaakt op een bepaalde plek.
En lokale journalistiek is het mooiste wat er is, toch? Als je ergens bent waar je nieuws voor mensen kan maken, waardoor die gemeenschap beter en prettiger wordt en mensen elkaar ter verantwoording kunnen roepen. Ik denk dat we daar niet te min over moeten doen. Het is zo waardevol dat we dat goed organiseren.’
Over de auteur
