Journalistiek maken over je eigen leven: ‘Soms dacht ik: waarom zou ik me zo kwetsbaar opstellen?’
Nieuws | Medialandschap
Als journalist vertel je meestal verhalen over anderen. Maar soms kun je juist door iets over jezelf te delen de aandacht vestigen op iets groters. Een maatschappelijk probleem, bijvoorbeeld. Gerri Eickhof, Vera Mulder en Cas Reijnders vertellen waarom ze een persoonlijk verhaal naar buiten brachten en wat hen dat opleverde. ‘Als ik wat meer van mezelf laat zien, kan de kijker zich er makkelijker in verplaatsen.’
‘Heb je eigenlijk weleens gedacht in de afgelopen twaalf uur… Ik wil die kutpodcast niet meer?’ In aflevering 3 van Koekoekskind stelt journalist Kim Bos die vraag aan haar collega Cas Reijnders. ‘Absoluut,’ antwoordt hij. ‘Toen ik gisteren thuiskwam dacht ik wel… God, ik had dit helemaal niet moeten doen.’
De NRC-podcast begint met Reijnders’ ontdekking dat zijn vader niet zijn biologische vader is. Halverwege de jaren negentig klopten zijn ouders aan bij een fertiliteitskliniek, omdat in verwachting raken niet zo gemakkelijk lukte. Reijnders komt erachter dat zijn moeder weliswaar is bevrucht in de kliniek, maar niet met het zaad van zijn vader. Samen met Bos onderzoekt hij hoe dit heeft kunnen gebeuren, wat hij zelf met die nieuwverworven kennis moet en hoe het kan dat er in dergelijke klinieken veel vaker is gesjoemeld met sperma.
In de prullenbak
Als Bos aan Reijnders vraagt of hij nog wel wil doorgaan met het podcastproject, besluit hij een time-out te nemen. Hij weet niet meer of hij zijn ontdekkingstocht nog wel met een publiek wil delen. In de voorafgaande weken legde hij in audio-opnamen vast hoe zijn familie omgaat met het ontwrichtende nieuws. ‘Ik dacht soms: wie laat zulke persoonlijke gesprekken nou aan de hele wereld horen?’ vertelt hij nu, drie maanden na het verschijnen van Koekoekskind. Bovendien brengen alle ontwikkelingen in zijn gezin hem uit balans. ‘In het begin dacht ik dat mijn leven hierdoor niet zou veranderen, dat ik gewoon kon laten horen wat er gebeurde. Maar gaandeweg besefte ik: mijn leven gaat hoe dan ook veranderen, het ís al veranderd.’
Vera Mulder, Correspondent Vooroordelen bij De Correspondent, herkent Reijnders’ twijfels over het delen van een nogal persoonlijk verhaal. Ze werkte ruim twee maanden aan het essay ‘Ik viel 50 kilo af, maar dat maakt me geen beter mens’, dat eind juni verscheen. Mulder beschrijft hoe ze jarenlang kampte met een eetstoornis, vervolgens veel afviel en nu op een andere manier wordt bekeken door de buitenwereld. Niet alleen als iemand met een ‘beter’ lichaam, maar ook als een slimmer, sterker mens. ‘Ik wil niet meer terug, want mijn leven werd makkelijker – maar precies dat wringt. Waarom is hoe we eruitzien een voorwaarde voor respect?’ Meerdere keren overwoog ze het essay in de prullenbak te gooien, vertelt Mulder. ‘Op sommige momenten dacht ik: wat een waanzin, dit idee. Ik sta op het punt mijn grootste trauma op het internet te zetten. Waarom zou ik mezelf zo kwetsbaar maken?’
Zachter kijken
Dat de podcast van Reijnders en het essay van Mulder er toch kwamen, komt doordat er voor beide journalisten iets was dat zwaarder woog dan het ongemakkelijke gevoel iets kwetsbaars te delen. Reijnders wilde laten zien wat het achteloze gerommel met donorzaad (en het eigen sperma van gynaecologen) in vruchtbaarheidsklinieken betekent voor de kinderen die daardoor zijn verwekt. ‘Dat hadden we ook kunnen doen door anderen te interviewen, maar mijn verhaal diende zich aan. Ik maakte het zelf mee.’
Ook Mulder was ervan overtuigd dat haar ervaring stond voor iets groters. ‘Mijn eigen struggle gaat over gewicht, maar er zijn zoveel mensen die worstelen met hun zelfbeeld. Ik hoop dat anderen door mijn essay zachter naar zichzelf kunnen kijken.’ De maatschappij rekent mensen op allerlei uiterlijkheden af, zegt ze: wat je kleur is, of je een beperking hebt, of je trans bent. ‘Iedereen heeft vooroordelen, ik ook, maar dat betekent niet dat we niet kritisch naar die denkbeelden kunnen kijken. Ik denk dat we het gesprek daarover op een intelligentere manier kunnen voeren.’
Structureel probleem
Anders dan Reijnders en Mulder kwam Gerri Eickhof, tot voor kort verslaggever bij de NOS en nu freelancejournalist, niet zelf met het idee voor een persoonlijk journalistiek project. Hij werd benaderd om met zijn eigen levensverhaal de documentaire Ongelijke Behandeling (Omroep Zwart) te versterken. ‘Ik heb anekdotes gezocht over mijn ervaringen met de gezondheidszorg die illustratief zijn voor het verhaal. Als ik wat meer van mezelf laat zien, kan de kijker zich er makkelijker in verplaatsen.’
In drie afleveringen laat de documentaireserie van regisseur Janine Bakker zien dat discriminatie verweven is met ons zorgsysteem. Eickhof praat niet alleen met artsen en onderzoekers over hun bevindingen – bijvoorbeeld: moeders met een migratieachtergrond krijgen slechtere kraamzorg, bij zwarte mensen worden ademhalingsproblemen vaak niet onderkend en veel medicatie is alleen getest op witte mannen – maar vertelt ook over zijn eigen ervaringen rondom zorg en discriminatie. Hoe hij als vroeggeboren baby niet meteen naar de huisarts werd gebracht, omdat zijn moeder ‘geen dokterloper’ was. En hoe het feit dat hij goed kon leren zijn ‘gezondheidskansen’ sterk verbeterde: doordat hij in de brugklas van het vwo andere jongens zag tandenpoetsen, wist hij, anders dan zijn familieleden, een kunstgebit te voorkomen.
De journalist deelde in zijn journaalitems en later in Rondje Binnenhof ook weleens een persoonlijke anekdote, maar nooit zo uitgebreid als in Ongelijke Behandeling. Dat hij daar nu voor koos, is omdat hij discriminatie in de zorg een belangrijk thema vindt. ‘Dit onderwerp komt zelden boven de nieuwsdrempel uit. In het journaal is hier alleen aandacht voor als er een exces plaatsvindt, of na het verschijnen van een vernietigend rapport. Een documentaire geeft je de kans om uit te leggen dat het een structureel probleem is.’ Hij hoopt dat mensen die nu onvoldoende zorg krijgen, door de documentaire beseffen dat ze niet machteloos zijn. ‘Je kan je lot in eigen hand nemen, gezondheidszorg hoeft niet iets te zijn dat je overkomt.’ Ook zou hij graag zien dat zorgverleners van de serie leren: ‘Zij zijn geholpen met een groter bewustzijn van wat er misgaat.’
Pleister eraf
De podcast Koekoekskind heeft Cas Reijnders naar eigen zeggen veel energie gekost, ‘zoiets kun je niet te vaak doen’. Hij vond het best zwaar om steeds twee petten op te hebben: die van Cas die moet leren omgaan met het idee dat er een ‘opvoedvader’ en een donor is, en die van Cas de podcastmaker. Toch is hij blij dat hij heeft doorgezet. Het maken van de podcast heeft hem geholpen in zijn verwerkingsproces. ‘Die pleister moest er toch af. Dan maar zo.’
De podcast is veel mensen tot steun geweest, weet hij uit berichtjes van luisteraars. Juist de audiofragmenten van de gesprekken in zijn familie speelden daar een rol in. ‘Alleen door te laten horen hoe wij erover praatten, kon ik overbrengen wat de impact was.’ Bovendien is hij trots dat de podcast heeft gezorgd voor meer bewustzijn rond misstanden in fertiliteitsklinieken. ‘In juni is er een motie aangenomen voor landelijk onderzoek naar fraude bij donorconceptie. Dat komt natuurlijk echt niet alleen door onze podcast, maar we hebben er wel een beetje aan bijgedragen dat dit onderwerp op de kaart is gekomen.’
Ook Mulder kreeg op haar essay veel positieve reacties. Voelde haar moeizame relatie met eten en haar gewicht eerst als iets kwetsbaars, nu is het naar haar zeggen ‘juist mijn kracht.’ Het stuk vormt de opmaat naar een boek, waarin ze uitgebreider ingaat op de wonderlijke ideeën die er in onze maatschappij bestaan over dikke mensen. Schrijven over dit onderwerp werkt bevrijdend, merkt ze: ‘De last die ik eerder voelde, draag ik niet meer alleen. En terecht. Een eetstoornis ontstaat niet in een vacuüm, maar in de maatschappij. Het lijkt me goed om ‘m dan ook met die maatschappij te delen.’
Over de auteur
