De journalistiek is in toenemende mate afhankelijk van digitale platforms om haar publiek te bereiken. Grote techbedrijven als Meta, TikTok en Google zijn bepalend voor de nieuwsvoorziening geworden. Omdat dit gesloten systemen zijn die worden aangestuurd door ondoorzichtige algoritmen, luiden experts de noodklok. Hoe kan de journalistiek meer zeggenschap krijgen over haar digitale publieksrelatie?
In dit dossier lees je interviews, onderzoeken, achtergrondverhalen en laten we je interessante initiatieven op het gebied van een onafhankelijkere digitale distributie zien.
‘Poortwachters van het nieuwsgebruik’
In 2025 zijn platforms als Meta en Google voor 37 procent van de Nederlanders de voornaamste toegang tot online nieuws. Dat staat in het jaarlijkse Digital News Report.
Onder jongeren tot 34 jaar is de rol van techplatforms nog groter: voor 60 procent vormen zij de belangrijkste vorm van nieuwsconsumptie. Zes jaar geleden, in 2018, was dit nog 47 procent.
Dit betekent niet dat gebruikers helemaal geen nieuws van journalistieke organisaties te zien krijgen, staat in het rapport. Maar door gepersonaliseerde algoritmes bepalen platforms in toenemende mate wat het publiek ziet en hoort. Dit maakt een handvol techgiganten de ‘poortwachters van het nieuwsgebruik’ en een bedreiging voor de persvrijheid, aldus het onderzoek.
Digitaal kerkhof
Dat techplatforms ons mediagebruik domineren, komt niet puur door gebruikersvoorkeuren, schrijft hoogleraar mediawetenschap Martin Andree in zijn alarmerende boek Big Tech muss weg! Het is het gevolg van een alomvattend monopolie.
Hij ontleedde het Duitse internetverkeer en zag: een handvol techbedrijven harkt meer dan de helft van al het internetverkeer binnen. Andere bekende websites, waaronder die van de grootste nieuws- en consumentenmerken, liggen op een ‘digitaal kerkhof.’
Volgens Andree is dit niet hoofdzakelijk aan de nieuwsbedrijven zelf te wijten – het is het effect van een excessief monopolie. Nu al komt zo’n 80 procent van de digitale advertentie-inkomsten terecht bij enkele techreuzen in de meeste Westerse landen. ‘Van de overgebleven 20 procent kan je geen journalistiek financieren,’ vertelt de hoogleraar in onderstaande presentatie.
Interview in NRC: ‘Over vijf jaar bestaan traditionele media niet meer.’
Hoe kijkt mediawetenschapper Martin Andree naar de Nederlandse journalistiek ten opzichte van de grote techbedrijven? NRC ging met hem in gesprek.
Zijn uitgevers op techplatforms hypocriet?
De meeste nieuwsorganisaties maken gebruik van platformen die zij tegelijkertijd bekritiseren in hun producties. Sterker nog: ze passen er hun formats op aan. Is dat hypocriet?
Volgens Rasmus Kleis Nielsen, hoogleraar politieke communicatie aan de Universiteit van Kopenhagen en senior onderzoeker bij het Reuters Institute for the Study of Journalism, is het vooral een noodzakelijk kwaad omwille van bereik en inkomsten. Hier gaat hij in zijn onderzoeksartikel Do News Media Want to Disentangle from Platforms? voor Digital Journalism dieper op in. Maar wat betekent dit voor het verdienmodel van de journalistiek? Daarover schreef Nieman Lab co-founder Joshua Benton een reflectief artikel.
Foto: Kleis Nielsen tijdens de Nordic Press Freedom conferentie in Kopenhagen, Denemarken. © Christian Ursilva.
Lees het artikel op de website van Nieman Lab‘Het internet waar niemand om heeft gevraagd’
Dat nagenoeg iedereen gebruik maakt van grote platforms, is de voornaamste reden dat ze waarde hebben. Tegelijkertijd is de gebruikerservaring van deze diensten de laatste jaren fors achteruitgegaan.
Volgens Cory Doctorow, techcriticus en auteur van het boek Enshittification – Why Everything Suddenly Got Worse and What To Do About It, is die achteruitgang onderdeel van een proces van wat hij ‘enshittification’ noemt. Daarin verschuift de waarde van waardevolle diensten voor gebruikers, naar waarde creëren voor aandeelhouders en tenslotte: naar enkel de belangen van het platform zelf.
Doctorow bespreekt dit proces en ‘het internet waar niemand om heeft gevraagd’ in de Today in Focus-podcast van The Guardian met host Nosheen Iqbal .
Foto: Cory Doctorow in zijn kantoor, VS. © Jonathan Worth.
Luister de podcastaflevering van The GuardianInspiratie: nieuwsbrieven
De nieuwsbrief is populair onder journalisten. Met nieuwsbrieven kan je lezers direct aanspreken in hun inbox, zonder tussenkomst van de algoritmes van Big Tech.
De nieuwsbrief kan verschillende doelen dienen. Zo heeft NRC een reeks nieuwsbrieven over subthema’s en bij De Correspondent heeft elke redacteur een eigen nieuwsbrief. Voor onderzoeksplatform Follow The Money is de nieuwsbrief een belangrijke stap om gebruikers blijvend aan zich te binden, deelt uitgever Jan-Willem Sanders in deze aflevering van Media van Morgen.
Het grootste voordeel, vertelt journalist Lena Bril, is dat je eigenaar bent van alle e-mailadressen. ‘Hierdoor ben je minder afhankelijk van het platform en blijft het publiek ‘van jou.” Als je een platform verlaat, verlies je dus niet automatisch al je volgers.
Lees het hele artikelLees ook
Wil je je verder verdiepen in een onafhankelijkere digitale publieksrelatie en Big Tech? Hier vind je een paar leestips.
Terugblik: van techoptimisme naar monopolie
Anno 2015 was de relatie tussen de journalistiek en techbedrijven nog hoopvol: nieuws kreeg een prominente plek op Google en Facebook en nieuwe bedrijven al Vice en Buzzfeed timmerden aan de weg. Hoe zijn we hier gekomen? Een reconstructie op basis van onderzoek voor de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) door De Groene Amsterdammer.
Rapport: Aandacht voor Media
De groeiende invloed van techgiganten zaagt aan de poten van de nieuwsvoorziening. Dit vormt een bedreiging voor de democratie, schrijft de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in dit rapport.
Drieluik door het Rathenau Instituut
In dit drieluik onderzoekt het Rathenau Instituut hoe techreuzen zo machtig konden worden, de groeiende afhankelijkheid van publieke instituties zoals de media en tenslotte: hoe het mogelijk anders kan.
Volg onze zoektocht naar een meer digitaal autonome journalistieke sector
Tijdens het programma SVDJ Incubator: Digitale autonomie werken we dit jaar met maar liefst 26 professionals van binnen en buiten de journalistiek aan het antwoord op de vraag: Hoe kan de journalistiek meer eigenaarschap krijgen over haar digitale publieksrelatie?
We nemen je graag mee in dit proces. Daarvoor lanceren we binnenkort een speciale SVDJ Incubator Nieuwsbrief. Natuurlijk via een platform dat voldoet aan al onze digitaal autonome dromen. Schrijf je vast in om op de hoogte te blijven én volg de SVDJ Incubator op LinkedIn.
