De krant is overgenomen: wat merk je daar op de redactie van?
Nieuws | Wat zegt de wetenschap?
De concentratie van nieuwsmedia is al decennia aan de gang. Bijna alle kranten in Nederland komen voort uit een fusie of zijn overgenomen door grote bedrijven, en de afgelopen jaren was er veel kritiek op de mega-overname van RTL Nederland door DPG Media. Dat leidt tot zorgen, bijvoorbeeld bij journalisten, maar wat merken zij op de redactievloer van een nieuwe eigenaar?
In Finland, een van de zeven Europese landen waar de persvrijheid net als in Nederland nog als ‘goed’ wordt bestempeld, spelen lokale, regionale en nationale kranten een belangrijke rol in de nieuwsvoorziening. De ontwikkeling van die kranten in de afgelopen decennia volgt internationale trends: dalende oplagen, advertentie-inkomsten en abonneecijfers. Om die uitdagingen het hoofd te bieden, zijn ook daar veel kranten gefuseerd of overgenomen.
Het grootste deel van die overnames vond plaats in de afgelopen vijftien jaar, toen abonnementen de belangrijkste inkomstenbron werden en bezuinigen niet meer voldoende was. Dat constateren de communicatiewetenschappers van de Universiteit van Jyväskylä. Zij interviewden 37 journalisten die in die periode werkzaam waren bij 11 Finse kranten, waarvan er 7 zijn verkocht en 4 dezelfde eigenaar hebben gehouden, over de veranderingen die zij hebben meegemaakt op hun redactie.
Mediawetenschappers hebben in het verleden twee soorten gevolgen van een eigenaarswissel ontdekt. Aan de ene kant is er directe redactionele inmenging voor politieke of economische doelen, zoals door Rupert Murdoch en de bondgenoten van Viktor Orbán. Aan de andere kant is er ‘nevenschade’ van politiek neutrale, meer bedrijfsmatige doelen, zoals het publiceren van dezelfde artikelen op meerdere websites, wat de diversiteit van het media-aanbod kan beperken. Het is lastig om te voorspellen welke veranderingen je kunt verwachten bij een grote overname: het hangt af van het bedrijf, het land, en de redactiecultuur, schrijven onderzoekers Ville Manninen en Lauri Haapanen in hun artikel.
Eindeloze roulette
De grootste veranderingen die de Finse journalisten die zij spraken hebben meegemaakt na overnames, vonden ook plaats bij kranten die geen nieuwe eigenaar kregen. De financiën kwamen verder onder druk te staan, journalisten moesten zich meer richten op online dan op de papieren krant en moesten leren werken met analytics. Vooral de geïnterviewde journalisten die al lang in het vak zaten, merkten op dat de budgetten altijd maar kleiner lijken te worden. ‘Ik speel deze roulette al sinds ‘91,’ vertelt een deelnemer. ‘Ik bereid me al mijn hele carrière lang voor op ontslag, maar het is tot nu toe uitgebleven.’
De geïnterviewde Finse journalisten keken over het algemeen neutraal of positief terug op de overname van hun krant. Ze kenden en vertrouwden het nieuwe moederbedrijf bijvoorbeeld al, of zagen de nieuwe situatie als een manier om meer stabiliteit te krijgen in de organisatie en met nieuwe technologieën te kunnen werken. Zo kregen ze vaak te maken met een nieuw CMS, of een nieuwe app voor lezers.
Een overname kan ervoor zorgen dat media, nu ze vallen onder dezelfde eigenaar, veel content met elkaar gaan delen. Sommige Finse journalisten vonden dat prima, omdat het ze meer tijd gaf om te focussen op lokale verslaggeving. Anderen waren bang dat het de identiteit van hun krant zou verzwakken. De aanpak van de Finse uitgevers lijkt op die van het AD in Nederland: nationaal en internationaal nieuws wordt centraal geproduceerd, zodat lokale redacties zich kunnen richten op hun eigen gebied.
Minder invloed
Negatieve gevolgen van overname die de journalisten in het onderzoek noemden zijn ontslagen, het niet vervangen van gepensioneerde werknemers, minder persbureau-abonnementen, outsourcing en het samenvoegen van afdelingen als HR en graphics. Die bezuinigingen kwamen voorafgaand aan de overname, om het bedrijf beter in de markt te zetten, of daarna, als de nieuwe eigenaar meer winst wilde maken. Deelnemers aan het onderzoek weten die ingrepen echter niet zozeer aan de komst van de nieuwe eigenaar, maar beschouwden deze als onvermijdelijke gevolgen van structurele financiële problemen.
Sommige journalisten vonden het vervelend dat ze geen invloed meer hadden op beslissingen die na de overname waren gecentraliseerd, zoals de lay-out van hun krant. De grootste verandering op de redacties had dan ook te maken met strategische besluitvorming. Redacteuren die eerst nog hoog in de boom zaten bij hun organisatie, moesten ermee leren leven dat bepaalde beslissingen voortaan ergens anders werden genomen.
Een breder patroon in het onderzoek was dat journalisten bijna geen direct contact hadden met hun (nieuwe) bazen uit het bedrijfsleven. Dat vonden ze overigens meer dan prima: bijna alle deelnemers benadrukten dat ze niet hebben ingeleverd op hun professionele vrijheid en onafhankelijkheid. Ze vonden het belangrijk om zorgen die daarover leven bij het publiek weg te nemen.
Over de auteur
