Doembeeld of hoopvol verhaal: hoe media klimaatverandering en andere ‘langetermijnproblemen’ belichten
Nieuws | Wat zegt de wetenschap?
Gebeurtenissen hebben nieuwswaarde als ze concreet zijn, een negatieve impact hebben en plotseling en dichtbij plaatsvinden. Dan ligt het voor de hand om er aandacht aan te besteden. Als ze zich langzaam, onzeker en wereldwijd ontwikkelen, zoals de klimaatcrisis en de vergrijzing, is het minder duidelijk wanneer er sprake is van nieuws. Op welke manieren besteden media aandacht aan die ‘langetermijnproblemen’? Dat onderzocht de Universiteit van Amsterdam.
Om te achterhalen hoe Nederlandse krantenjournalisten verslag doen van die twee problemen, analyseerde een groep communicatiewetenschappers van de Universiteit van Amsterdam meer dan duizend artikelen die gedurende twintig jaar (tussen 2003 en 2024) verschenen in vier grote kranten (AD, De Telegraaf, NRC en de Volkskrant). Vergrijzing en de klimaatcrisis lijken toekomstmuziek, schrijven de onderzoekers, maar vereisen nú politieke aandacht en actie. Omdat onze aandacht vooral uitgaat naar de korte termijn, besteden media minder aandacht aan de grote problemen van de toekomst.
De onderzoekers brachten de framing van deze twee onderwerpen in kaart langs twee dimensies: de ‘psychologische afstand’ en het ‘scenario’. Verhalen zijn dichtbij als ze gaan over mensen en plekken die zich geografisch dichtbij bevinden, of als ze gaan over de nabije toekomst. Ze zijn juist ver weg als ze gaan over een abstract probleem dat zich ver weg op aarde en in de toekomst afspeelt. Ook keken de onderzoekers naar het toekomstbeeld dat geschetst werd: past het verhaal in een doembeeld, of is het juist hoopvol?
Deze factoren hebben volgens eerder onderzoek invloed op de reactie van de lezer: een verhaal dat dichtbij voelt, bevordert betrokkenheid, terwijl een verhaal dat verder weg voelt eerder een dieper begrip en reflectie kan aanwakkeren. Van doemscenario’s weten we dat ze tot angst en vermijdingsgedrag kunnen leiden, terwijl een hoopvoller frame de actiebereidheid van mensen vergroot.
Onpersoonlijk en negatief
Uit de analyse bleek dat de framing qua ‘afstand’ redelijk gebalanceerd was: artikelen legden vaak een link tussen het heden en de toekomst en gingen zowel over lokale als internationale gebeurtenissen. Tegelijkertijd bleek de sociale afstand was bij verreweg de meeste artikelen (80 procent) groot. Dat betekent dat de verhalen abstract bleven en niet over de persoonlijke ervaring van een individu of groep gingen. Daarnaast waren, zoals de onderzoekers hadden verwacht, doemscenario’s dominant in de berichtgeving.
De onderzoekers onderscheiden grofweg drie verschillende soorten framing. Het ‘verre doemscenario’ kwam voor in vier op de tien geanalyseerde artikelen en gaat over abstracte, negatieve gevolgen voor plekken die verder van ons af liggen. Zo kopte de Volkskrant in 2023: ‘IJsvrije Noordpool tijdens zomers mogelijk al onvermijdelijk, zelfs als klimaatbeloften worden nagekomen’. Dit frame kwam het meest voor bij verhalen over de klimaatcrisis bij de Volkskrant en NRC.
In twee op de tien artikelen overheerste het ‘onzekerheidsframe’, waarin wordt benadrukt dat we nog niet echt weten hoe het probleem zich zal ontwikkelen. Zo citeerde de Volkskrant in 2024 een data-analist die over klimaatverandering zei dat ‘het complex ligt, op sommige plaatsen gaat het bergafwaarts en op andere plaatsen juist beter.’ En schreef NRC over zorgrobots, waarin wordt beschreven dat die een oplossing kunnen zijn voor het personeelstekort in de zorg, maar het nog de vraag is of ze zullen worden geaccepteerd door zorgverleners en cliënten.
Tot slot kwam in 36 procent van de artikelen het ‘lokale doemscenario’ voor, met een focus op concrete, lokale en actuele negatieve gebeurtenissen. Bij de klimaatcrisis moet je dan denken aan een artikel over activisten die snelwegen blokkeren en bij vergrijzing aan een artikel over hoe bezuinigingen in de ouderenzorg eenzaamheid veroorzaakt. Dit frame was vooral populair bij verhalen over vergrijzing in het AD en De Telegraaf.
Balans en nuance
De onderzoekers zien dat de gebruikte frames vaak of dichtbij zijn, of ver weg, maar zelden allebei. Ze raden journalisten aan om die perspectieven vaker te combineren en daarmee de betrokkenheid te vergroten zonder het begrip voor de complexiteit van het probleem te ondermijnen.
Daarnaast bevelen ze journalisten aan om doemscenario’s minder dominant te maken, door ze bijvoorbeeld te combineren met succesverhalen en constructieve journalistiek over mogelijke oplossingen. Anders blijven mensen passief in hun reactie op de klimaatcrisis, omdat ze moe worden van al het negatieve nieuws en geen hoop meer hebben op een betere toekomst.
Tot slot bevestigen ze dat nieuwswaardigheid niet de beste bril is waardoor journalisten naar onzekere, wereldwijde langetemijnproblematiek kunnen kijken. Door dat perspectief te hanteren, kiezen media vaak onbewust een negatief frame. Daarom raden de onderzoekers redacties aan om langer stil te staan bij het gekozen frame en meer diverse bronnen aan het woord te laten. Het is goed om een abstract, afstandelijk verhaal persoonlijk te maken – en andersom.
Over de auteur
