Bluesky en Mastodon als alternatief voor X: hoe bevalt het journalisten?
Nieuws | Nieuws
Journalisten die minder afhankelijk willen zijn van big tech kunnen uit heel wat nieuwe sociale netwerken kiezen. Mastodon en Bluesky zijn de bekendste alternatieven voor X, maar de achterliggende gedachte, het verdienmodel en de gebruiksvriendelijkheid verschillen. Hoe ervaren journalisten de twee platforms? ‘Ik sta versteld van de mogelijkheden.’
Je zou het misschien niet verwachten van het oudste weekblad van Nederland, zegt technologieredacteur Eva Hofman, maar De Groene Amsterdammer loopt vaak voorop. Zo was De Groene in 1994 als eerste opinieblad op het internet te vinden. En toen Elon Musk in oktober 2022 Twitter overnam (later X geheten), was het weekblad er vliegensvlug bij om als eerste Nederlandse medium een eigen server te openen op Mastodon.
‘We zijn een onafhankelijke titel,’ licht Hofman toe. ‘Dat betekent dat we zelf beslissingen nemen over onze koers. Dan wil je niet afhankelijk zijn van de Amerikaanse commerciële techbedrijven waar we kritisch over schrijven. Waarbij algoritmes bepalen welke berichten het meeste bereik krijgen.’
Toestroom van Twittervluchtelingen
De gedachte van Hofman en sommige van haar collega’s: als er een alternatief voor Twitter bestaat, waarom zouden we dat dan niet uitproberen? Zo kwamen ze uit bij Mastodon. Vooral het decentrale karakter ervan sprak hen aan. Mastodon is onderdeel van de fediverse: een verzameling zelfstandige servers die met elkaar kunnen communiceren. Gebruikers hebben daardoor meer zeggenschap over hun eigen server en de spelregels daarvan.
De fediverse bestaat uit heel veel afzonderlijke plekken. Die worden ook wel ‘servers’ of ‘instances’ genoemd. Gebruikers kunnen zo’n plek, of hoekje op het internet, zelf opzetten en de spelregels dan ook zelf bepalen.
Veel mensen die Twitter hadden verlaten, kwamen bij Mastodon terecht in een leeg café
Koen de Jonge, medeoprichter ProcoliX
Het probleem was vier jaar geleden wel dat Mastodon niet helemaal was voorbereid op de enorme toestroom van Twittervluchtelingen. ‘Veel mensen hadden verwacht dat het precies zoals Twitter zou zijn,’ vertelt Koen de Jonge. Hij is medeoprichter van IT- en hostingbedrijf ProcoliX, dat onder meer de server mastodon.nl en Mastodon-servers voor overheden en maatschappelijke organisaties beheert. ‘In plaats daarvan kwamen ze terecht in een leeg café. Veel leuker dan de fascistenclub waar ze net uit waren gestapt. Maar het betekende bijvoorbeeld wel dat de interface te wensen overliet en ze pas laat reacties kregen op vragen.’
Onoverzichtelijk
Die ervaring had Hofman ook. ‘Ik vond het behoorlijk onoverzichtelijk. Je moest veel stappen ondernemen voor je een account had – een server kiezen, begrijpen wat dat überhaupt betekende en daarna wegwijs worden in al die kolommen en tijdlijnen naast elkaar. En de naam alleen al…’ Het was veelgehoorde kritiek: ‘Mastodon’ klonk oud en ingewikkeld.
Wat Hofman vooral miste, was bereik. Hoe meer mensen op een sociaal medium zitten, hoe aantrekkelijker het wordt. ‘Logisch natuurlijk, dat netwerkeffect was precies waar Musk zoveel geld voor over had. Op Mastodon zaten nog weinig mensen. En als ze er al zaten, waren ze moeilijk te vinden. Als journalist wil je kunnen zien wat er gebeurt als je een artikel de ether ingooit. Nu was er amper reactie.’
Bluesky sprak haar wat dat betreft meer aan. ‘Daar zitten meer mensen die relevant voor mij zijn – politici, onderzoekers, CEO’s, andere journalisten. Ook ziet het er vertrouwder uit: de interface lijkt meer op Twitter. Je maakt een account aan, krijgt suggesties om mensen te volgen en ziet hun posts in je tijdlijn.’ Inmiddels zit Hofman, net als De Groene, op zowel Mastodon als Bluesky.
Verschillende protocollen
De twee platforms worden vaak in één adem genoemd als alternatieven voor X, maar achter de schermen zijn ze behoorlijk verschillend. Mastodon gebruikt het open protocol ActivityPub. Dat bestaat uit zelfstandige servers die met elkaar kunnen communiceren. De beheerders van die servers bepalen zelf de regels en moderatie.
Bluesky gebruikt het AT Protocol, dat de verschillende onderdelen van een sociaal netwerk juist van elkaar loskoppelt. Concreet: je data worden bijvoorbeeld bij de ene partij opgeslagen, terwijl een andere partij bepaalt welke berichten je in je feed ziet en weer een andere de moderatie beheert. ‘Die gedeelde infrastructuur maakt Bluesky wat centraler,’ legt ProcoliX-oprichter De Jonge uit. Bluesky wordt daarom ook niet gezien als onderdeel van de fediverse. De AT-Protocol-wereld wordt de Atmosphere genoemd.
Er zijn inmiddels ruim 10 miljoen Mastodon-accounts, verdeeld over meer dan 10 duizend servers. Daarvan zijn zo’n 750 duizend gebruikers maandelijks actief. Bluesky telt inmiddels bijna 46,5 miljoen geregistreerde accounts, waarvan zo’n 10,5 miljoen actieve accounts.
Een protocol is een soort ‘gemeenschappelijke taal’: een reeks afspraken die ervoor zorgen dat verschillende partijen onafhankelijk en op afstand van elkaar kunnen samenwerken.
Donaties versus investeringen
Een groot verschil tussen de twee platforms is het verdienmodel. De Jonge: ‘Mastodon is geleidelijk gegroeid, met donaties en bijdragen van gebruikers en organisaties. Het draait bijna volledig op vrijwilligers.’ Exacte cijfers zijn lastig te vinden, maar geschat wordt dat Mastodon maar zo’n 17 tot 25 werknemers heeft.
Dat Mastodon een chronologische feed heeft, kan averechts werken voor de populariteit
Eva Hofman, techredacteur De Groene Amsterdammer
Wel vraagt het platform geld voor het hosten van servers. Volgens De Jonge kost dat zo’n 30 euro per maand. Grotere partijen, zoals de Europese Commissie of de gemeente Amsterdam, betalen meer, of steunen met subsidies. ‘Daarmee kan Mastodon de kosten dekken.’
Bluesky heeft honderden miljoenen aan investeringen opgehaald, stelt De Jonge. ‘En dat moet uiteindelijk wel worden terugverdiend.’ Dat verschil zorgt voor wantrouwen bij een deel van de gemeenschap. Gaat Bluesky straks alsnog de kant op van de grote Amerikaanse techbedrijven? ‘Sowieso wordt Mastodon meer gezien als een plek voor ideologen die echt anti-big tech zijn.’
Sinds begin 2026 is er een Europese variant van Bluesky: Eurosky. Die voldoet aan de Europese privacywetgeving en is opgericht vanwege de Europese digitale onafhankelijkheid van de VS. Stel dat Bluesky ooit in verkeerde handen komt, dan draait Eurosky gewoon door op de servers van non-profitorganisatie die in Nederland geregistreerd staat.
Doomscrollen
Een ander kritiekpunt: op Bluesky spelen algoritmes wél een grotere rol. Gebruikers kunnen zelf kiezen voor een algoritmische For You-feed. Dat maakt ze uiteindelijk alsnog vatbaar voor eindeloos scrollen. Bij Mastodon is de feed chronologisch. ‘Dat is veel minder verslavend,’ vindt Eva Hofman. ‘Na tien minuutjes kun je prima denken: ik ga wat anders doen. Maar voor de populariteit van het platform kan die instelling ook weer averechts werken.’
Dana Linssen is al dertig jaar filmjournalist bij NRC. Sinds een paar jaar volgt ze daarnaast de ontwikkelingen binnen de fediverse met veel interesse. Linssen is een groot voorstander van het gebrek aan algoritmes. ‘Waarom moet alles tegenwoordig frictieloos zijn? Ik denk dat sommige ingebouwde fricties van Mastodon, bijvoorbeeld dat je niet kunt doomscrollen, juist goed zijn.’
Als deelnemer van de SVDJ Incubator, het innovatieprogramma van het SVDJ, experimenteert ze momenteel samen met onder meer Koen de Jonge met de server cultuur.social. ‘Een ontmoetingsplek voor iedereen in Nederland die over cultuur schrijft, publiceert of wil lezen.’
Eigen custom feed op Bluesky
Ook Frank Rensen en Laurens Verhagen, techjournalisten bij de Volkskrant, zijn aan het experimenteren geslagen. Met Atmosphere, de technologie achter Bluesky, bouwen ze een eigen custom feed. ‘Daar willen we al het Nederlandse technieuws verzamelen,’ vertelt Rensen. ‘Met als doel: de afstand tussen journalisten en lezers verkleinen.’ Hierbij worden ze geholpen door Waag Futurelab, dat naast de Volkskrant samenwerkt met De Correspondent, Follow the Money, Trouw en NU.nl. Ook Waag doet dit jaar mee met de SVDJ Incubator.
Hoe Rensen Bluesky ervaart? ‘Ik moet zeggen: ik sta versteld van de mogelijkheden. De interface ziet er leuk uit, je kunt makkelijk navigeren en alle functies die ik fijn vond aan X heb je hier ook. Denk aan de trending topics, de mogelijkheden om privéberichten te sturen, te reposten. Met als verschil dat je geen fascistische content ziet, geen advertenties, veel minder bots.’
Vrijheid = verantwoordelijkheid
Het maken van een eigen custom feed is nog best ingewikkeld, vindt hij. ‘Je moet over zoveel nadenken… We hebben bijvoorbeeld een hashtag gekozen: #volkenkrant. Hiermee moet je alles kunnen vinden wat wij in onze feed willen. Maar welke berichten horen erin? Je wilt je feed aan de ene kant heel breed maken, zodat je geen relevant nieuws mist. Maar je wilt ook weer geen onzin meenemen, of racistische comments. Je hebt dus alle vrijheid om regels te bedenken, maar dat brengt ook verantwoordelijkheid met zich mee.’
De gebruiksvriendelijkheid van Mastodon is de afgelopen jaren enorm verbeterd
Koen de Jonge, medeoprichter IT-bedrijf ProcoliX
In veel opzichten is Bluesky geschikter voor het doel van Rensen en Verhagen dan Mastodon. Ook omdat hun doelgroep – geïnteresseerden in Nederlands technieuws – redelijk breed is. ‘En Bluesky is interessanter als je een brede selectie aan accounts wilt volgen,’ zegt ProcoliX-oprichter De Jonge. ‘Een Mastodon-omgeving is weer geschikter voor gerichtere gesprekken en een specifieke gemeenschap. De community is ontzettend hecht.’
Steeds toegankelijker
Nog een aantal praktische verschillen: op Mastodon is het mogelijk om accounts te blokkeren zonder dat de personen in kwestie daar een melding van krijgen. Ook kun je aangeven dat sommige berichten helemaal privé zijn. Met het AT Protocol van Bluesky is alles wat je post altijd publiek. Verder ben je als Mastodon-gebruiker lastiger vindbaar. Dat kan een nadeel zijn, maar ook een voordeel voor wie liever wat minder makkelijk te vinden is.
Hoe zit het inmiddels met de gebruiksvriendelijkheid van Mastodon? ‘Die is de afgelopen jaren enorm verbeterd,’ stelt De Jonge. ‘Het platform heeft regelmatig updates uitgevoerd, waardoor het bijvoorbeeld makkelijker is geworden om nieuwe accounts te ontdekken en een interessante tijdlijn op te bouwen.’
Maar uiteindelijk hóéf je niet te kiezen, volgens De Jonge. Afhankelijk van de tijd en het geld dat je als journalistiek medium hebt, kun je op beide platforms aanwezig zijn. Zowel op Bluesky als Mastodon groeit het bereik gestaag. ‘In tien jaar tijd is dat lege café een stuk voller geworden. En vergeet niet: alles wat je aandacht geeft, groeit.’
SVDJ Incubator themabijeenkomst
Kom op 30 oktober naar onze themabijeenkomst voor én door de journalistiek over autonome(re) digitale publieksrelaties
Koen de Jonge en Dana Linssen nemen hun kennis dit jaar mee naar de SVDJ Incubator. Onder meer journalisten, programmeurs en onderzoekers werkten aan een antwoord op de vraag: hoe kan de journalistiek meer eigenaarschap krijgen over haar digitale publieksrelatie?
Verschillende ideeën en strategieën zijn inmiddels onderzocht en getest in de journalistieke praktijk. Wil je inspiratie opdoen en ontdekken met welke kansen jouw redactie aan de slag kan? Kom dan naar deze SVDJ Incubator themabijeenkomst.
Datum: Vrijdag 30 oktober 2026
Locatie: NEMO Science Museum, Amsterdam
Tijd: 13.00 uur inloop, programma van 13.30 – 17.00 uur met afsluitend een borrel
Toegang is gratis, aanmelden is verplicht.
Over de auteur
