Steeds meer jongeren willen hun beelden verwijderd zien, hoe gaan redacties daarmee om?
Nieuws | Op de werkvloer
Steeds vaker krijgen Nederlandse media verzoeken om iemands beelden te verwijderen van hun sociale media. Dat brengt allerlei dilemma’s met zich mee. Want er is tijd en moeite in de publicatie gestoken, en bovendien willen media graag dat hun archief blijft kloppen. Wat doe je dan als redactie? ‘Ik probeer het gesprek aan te gaan.’
Een verslaggever van Omroep Gelderland interviewt op een bijeenkomst een achttienjarige bezoeker voor de camera. De sfeer is uitgelaten; enthousiast vertelt de vrouw over de georganiseerde bijeenkomst. De drie seconden durende beelden worden gemonteerd tot een goed lopend filmpje en nog diezelfde dag op het Instagramkanaal van de regionale omroep geplaatst. Just another day at the office.
Uitgelachen
Tot Harmke Oudenampsen, teamleider bij Omroep Gelderland, het meisje de volgende dag aan de lijn heeft – huilend. Ze heeft spijt van het filmpje. Volgens haar lijkt het onterecht alsof ze coke heeft gebruikt en wordt ze door ‘iedereen’ uitgelachen. Volledig overstuur verzoekt ze de redactie het filmpje van hun sociale media te verwijderen.
Als je iets onhandigs doet, krijg je het meteen in de commentsectie te horen
Harmke Oudenampsen, teamleider Omroep Gelderland
‘Ik probeerde het gesprek aan te gaan,’ blikt Oudenampsen terug. ‘In mijn ogen zag ze er vrolijk en prachtig uit, ik zag niets geks aan haar. Daarom vertelde ik haar dat we het filmpje niet zomaar offline zouden halen, zeker omdat ze als meerderjarige zelf toestemming had gegeven.’ De reactie valt niet goed bij het meisje, dat plots dreigt met een advocaat. ‘Ik heb haar toen aangemoedigd de kwestie met een volwassene te bespreken, in de hoop dat die de situatie wat zou kunnen relativeren.’ Dat werkt; ‘iedereen’ blijkt slechts te bestaan uit een paar kinderen op de basisschool waar ze stage loopt. Het meisje praat met haar stagebegeleider, kalmeert en stemt er uiteindelijk mee in dat de video online blijft staan.
Het is een dilemma dat elke maand wel een keer voorkomt bij Omroep Gelderland. De omroep plaatst veel video’s op sociale media. Daarin verschijnen regelmatig jongeren tussen de 18 en 25 jaar. ‘Die groep wil over het algemeen graag meewerken aan interviews,’ vertelt Oudenampsen. ‘Het resulteert vaak in grappige video’s die het goed doen.’
Als er vijf mensen voorkomen in een video en slechts één van hen klaagt, dan is de kans klein dat we de video verwijderen
Ivar Lingen, redactiechef Omroep West
Maar waar ze enthousiast ja zeggen op het moment van het interview, schrikken ze soms van de reacties die ze onder de video’s lezen. ‘Mensen reageren rechtstreeks onder verhalen,’ vertelt Oudenampsen. ‘Dus als je iets onhandigs doet, krijg je dat meteen in de commentsectie te horen. Dat was voordat sociale media bestonden nog niet zo.’
Solliciteren
Ook bij Omroep West merken ze dat het aantal verzoeken om beelden te verwijderen toeneemt, zegt Ivar Lingen, redactiechef bij de omroep. ‘Elke twee weken krijgen we wel een verzoek van iemand die offline wil. Het gaat vaak om verhalen die diezelfde dag zijn gemaakt, waarvan ze liever niet hebben dat ze worden uitgezonden.’ Daarnaast zijn er mensen die vragen of een video uit 2016 offline gehaald kan worden, bijvoorbeeld omdat ze solliciteren op een nieuwe baan. In beide gevallen gaat Lingen het gesprek met hen aan. ‘We kunnen niet elk verzoek inwilligen. Wel kunnen we kijken wat de impact is op de betrokkene en er samen voor zorgen dat we recht doen aan iemands gevoel.’
Dat Lingen terughoudend is met verwijderen, heeft er onder meer mee te maken dat de video’s gemaakt zijn met publiek geld. ‘De belastingbetaler heeft onze video in feite gefinancierd en wij hebben er tijd en moeite in gestopt om die te maken,’ aldus Lingen. ‘Stel, we hebben een video waarin vijf mensen voorkomen en slechts één van hen klaagt over de video, dan is de kans klein dat we die verwijderen.’
Geschiedschrijving
Een andere reden om een video niet te verwijderen is de archieffunctie van publieke media. Dat zegt Frits van Exter, die als voorzitter van de Raad voor Journalistiek ziet dat er bij hen een ‘toenemend aantal klachten’ binnenkomt over dit soort afgewezen ‘verzoeken tot vergetelheid’. ‘Video’s en artikelen zijn een weergave van de tijd en daarmee een belangrijk onderdeel van de geschiedschrijving,’ zegt Van Exter. ‘Als die te snel en te makkelijk gewijzigd worden, kunnen die onbetrouwbaar worden en dus minder waarde bevatten voor de geschiedschrijving.’
De Raad voor de Journalistiek gaat alleen over artikelen en sociale media-uitingen van de Nederlandse redacties. Het komt voor dat iemand niet blij is met een oud artikel dat tevoorschijn komt op Google. Voor dat soort verzoeken wordt altijd doorverwezen naar het techbedrijf zelf. ‘Die bedrijven hebben hun eigen procedures voor mensen die hun namen willen laten weghalen uit zoekopdrachten,’ vertelt Van Exter. ‘Daar hebben wij geen enkele invloed op.’
Waar de raad wél invloed op heeft, zijn afgewezen verzoeken aan redacties om publicaties te anonimiseren dan wel te verwijderen. Volgens een richtlijn die de raad heeft opgesteld voor de beoordeling van dit soort gevallen moet het publieke belang slechts in ‘uitzonderlijke gevallen’ ondergeschikt worden gemaakt aan ‘particuliere belangen’. ‘Onze indruk was dat de beoordeling van verwijderverzoeken nogal willekeurig gebeurde,’ vertelt Van Exter. ‘Daarom hebben we dit lijstje met afwegingen opgesteld.’
Elf overwegingen
Er staan elf overwegingen op de lijst die moeten helpen bij de beoordeling, waaronder de vraag of de klager een rechtstreeks belang heeft bij het verzoek. Ook de ernst van de gevolgen die de publiciteit voor de klager kan hebben, speelt mee. Andere factoren zijn de herleidbaarheid van de gepubliceerde gegevens naar de klager en hoe wezenlijk zijn of haar bijdrage is voor de video of het artikel.
Wat volgens zowel de leidraad als Oudenampsen ook bijdraagt aan de redelijkheid van een verwijderverzoek is of de persoon in kwestie minderjarig was op het moment van filmen. ‘Iemand die jonger is dan achttien heeft nog niet altijd de capaciteit om goed na te denken over wat ze doen, en wat de gevolgen daarvan zijn,’ aldus Oudenampsen, die vertelt over de keer dat ze met Omroep Gelderland een video maakte over scholieren die massaal op de Bankzitters waren afgekomen. Achteraf bleken ze te spijbelen. ‘Een minderjarige die ons een interview had gegeven, kon door de openbare beelden problemen krijgen met school. Die video hebben we toen verwijderd.’
Voordeel van de twijfel
In het geval dat iemand (net) meerderjarig is, wordt het een ander verhaal. Oudenampsen: ‘Soms krijgen we verzoeken van iemand die op een feestje iets doms heeft gezegd of gedaan. Als die persoon minderjarig is, halen we het meteen offline, maar bij een meerderjarige ontstaat er een grijs gebied. Volgens de wet zijn ze volwassen, maar in gedrag soms niet per se.’ Het maakt dat Oudenampsen jongeren tot 25 jaar nog weleens het voordeel van de twijfel geeft. ‘Maar op een gegeven moment ben je oud genoeg om in te zien dat je acties consequenties hebben.’
Wees je er als redactie van bewust dat publiciteit gevolgen kan hebben die iemand niet altijd overziet
Frits van Exter, voorzitter Raad voor de Journalistiek
Toch is zo’n leeftijdsafweging niet zwart-wit, zegt Oudenampsen. Zo was er een keer een negentienjarige vrouw die op de website van de regionale omroep vertelde over haar depressiviteit, en die het vijf jaar later vervelend vond dat datzelfde artikel telkens weer boven kwam. Ze wilde daarom haar naam uit het stuk verwijderd hebben. ‘Ik vond dat een heel redelijk verzoek,’ vertelt Oudenampsen, ‘omdat ik niet inzag wat het belang is om daar vijf jaar na dato nog heel hard aan vast te houden.’
Zowel Lingen als Oudenampsen vertellen dat, wanneer hun redactie besluit een verwijderverzoek in te willigen, ze de video op sociale media niet verwijderen maar archiveren. Op die manier zijn de beelden niet meer zichtbaar voor het publieke oog, maar blijven ze toch behouden. De reden hierachter? ‘We willen ons algoritme en bereik niet te veel schade toebrengen,’ zegt Oudenampsen.
Zorgplicht van journalisten
Door het toegenomen aantal verwijderverzoeken treffen de omroepen tegenwoordig ook preventieve maatregelen. Zo vragen journalisten van Omroep West sneller of minderjarigen hun ouders kunnen bellen voor toestemming en wordt minder snel gekozen om extreme quotes in de video’s op te nemen. ‘Hoe bizarder de quote of situatie, hoe groter de kans dat ze het later weer offline willen halen,’ aldus Lingen. Bij Omroep Gelderland vragen ze geïnterviewden op beeld toestemming te geven, zegt Oudenampsen. ‘Omdat je niet iedereen een handtekening wilt laten zetten, is dit de snelste manier om hun bereidheid te checken.’
Van Exter geeft toe dat het werk voor verslaggevers lastiger is geworden, omdat ‘door sociale media mensen meer dan vroeger gesteld zijn op hun privacy’. ‘Mensen delen de hele tijd dingen met elkaar en alles is opzoekbaar tot in de eeuwigheid,’ aldus de voorzitter van de Raad voor de Journalistiek, die daarom wijst op de zorgplicht van journalisten. ‘Het vraagt om meer zorgvuldigheid ten aanzien van de mensen over wie redacties berichten. Wees je ervan bewust dat we in een andere tijd leven en dat publiciteit gevolgen kan hebben die iemand niet altijd kan overzien.’
Over de auteur
