De true crime-podcast: ‘Het verhaal moet spannend zíjn, ik wil het niet spannend máken’
Nieuws | Vernieuwing
Komt een misdaad groot in het nieuws, dan kun je er donder op zeggen dat er vroeg of laat een podcast over wordt gemaakt. Bijvoorbeeld door Jan Meeus (NRC), Colin Mooijman (Dagblad van het Noorden) of Joris Peters (NU.nl). In het laatste deel van een serie over podcasts vertellen zij hoe ze te werk gaan. Welke ingrediënten heeft een true crime-podcast nodig, wanneer botsen de wetten van de journalistiek met die van het entertainment, en wat willen ze eigenlijk vertellen?
De 40-jarige Jan Elzinga uit het Groningse Marum staat op het punt een paar baantjes te gaan trekken als hij vanuit de struiken werd neergeschoten. Daarmee begint De zwembadmoord, een podcast van NU.nl. De vragen die iedere luisteraar zich stelt bij zo’n tot de verbeelding sprekende titel – wie heeft die moord gepleegd en waarom? – komen aan bod, maar vormen niet de kern van de podcast. ‘De zwembadmoord draait eigenlijk vooral om ons kroongetuigensysteem,’ vertelt maker Joris Peters, misdaadjournalist bij NU.nl.
Kroongetuigendeal
Wie Elzinga om het leven heeft gebracht, is al vrij snel duidelijk. Maar de schutter heeft niet op eigen initiatief gehandeld. Hij is ingehuurd door de vriendin, schoonmoeder en zwager van het slachtoffer. Dat weet het Openbaar Ministerie (OM) van Willem P., die de schutter voor de familie inhuurde, en dus medeplichtig is. Het OM geeft P. een kroongetuigendeal: in ruil voor belastende verklaringen over zijn opdrachtgevers wordt hem strafvermindering beloofd. Die krijgt hij ook – ondanks dat in de tussentijd is gebleken dat een deel van zijn verklaringen bestond uit leugens.
Een spannend verhaal vertellen vind ik niet genoeg, het moet iets zeggen over onze maatschappij
Joris Peters, misdaadjournalist en podcastmaker bij NU.nl
‘Over het kroongetuigensysteem is al jaren veel discussie,’ vertelt Peters. Het OM zet regelmatig kroongetuigen in om grote criminelen veroordeeld te krijgen. Maar die kroongetuigen hebben een belang: zij willen strafvermindering, en dat maakt liegen verleidelijk. ‘Het OM zegt altijd dat een liegende kroongetuige de deal kwijtraakt. Maar in deze zaak heeft de kroongetuige aantoonbaar gelogen, en toch zijn P.’s overige verklaringen gebruikt én is de deal doorgegaan.’ Peters wilde laten zien hoe kwetsbaar het kroongetuigensysteem is. ‘Dat was mijn journalistieke doel. Een spannend verhaal vertellen vind ik niet genoeg, het moet iets zeggen over onze maatschappij.’
Misdaadjournalist Jan Meeus sluit zich daarbij aan. ‘Een verhaal heeft een tweede of derde laag nodig. Het moet maatschappelijke betekenis hebben. Alleen een moord met bloederige details wordt plat. Al is daar zeker een publiek voor, getuige de populariteit van Moordcast.’ Meeus is maker van verschillende podcasts over criminaliteit, waaronder Cocaïnekoorts (NRC), waarin ieder seizoen draait om een facet van de cocaïnehandel. ‘Ik wil laten zien hoe de onderwereld de bovenwereld beïnvloedt.’
Fiets op slot
Om dat te kunnen doen, heb je karakters nodig, zegt hij. In het nieuwste seizoen van Cocaïnekoorts doet hij samen met zijn Belgische collega-journalist Mark Eeckhaut uit de doeken hoe het nogal soepele Nederlands drugsbeleid ertoe leidde dat ook in België de georganiseerde misdaad volledig uit de hand loopt. Dat doet hij aan de hand van de geschiedenis van Flor Bressers, een drugshandelaar die terechtstaat voor het smokkelen van 16 duizend kilo cocaïne. ‘Met karakters kun je verhaallijnen creëren,’ zegt Meeus. Hoe meer je over ze weet, hoe beter. ‘Als ik vertel dat iemand in de Vomar was, is dat statisch. Maar als ik kan schetsen dat hij elke dag met zijn vrouw en broer naar die supermarkt gaat, en hoe hij daar zijn fiets op slot zet, dan begint het verhaal te leven.’
Ook Colin Mooijman van Dagblad van het Noorden merkte hoe belangrijk karakters zijn. Samen met zijn collega Jan Westera maakte hij De Ware Jacob, over oplichter Rob Jacob. Ze voeren een hele trits slachtoffers op, die samen de modus operandi van Jacob schetsen. Mevrouw Jeuken bijvoorbeeld, een kranige bejaarde dame die vertelt hoe haar man in de mooie praatjes van de charlatan tuinde en hem gigantische bedragen ‘leende’. ‘Zulke hoofdpersonen zijn onmisbaar,’ zegt Mooijman. Wat hem betreft moet je ze niet alleen opvoeren, maar ook zoveel mogelijk aan het woord laten. ‘Zij kunnen in geuren en kleuren een verhaal vertellen, want ze hebben het zelf meegemaakt.’
Informatie doseren
Maar hoe meer personages je ten tonele brengt, hoe groter het risico dat de luisteraar wordt overvoerd. Informatie doseren is essentieel, zeggen de podcastmakers. Meeus: ‘In een geschreven verhaal kan iemand even teruglezen wie Piet ook alweer was, maar in een podcast gaat dat niet. Je moet als verteller geregeld dingen samenvatten, of benoemen dat iets ingewikkeld is. Dan weet de luisteraar: ah, het ligt niet aan mij.’ Mooijman vond het een uitdaging om het juiste verteltempo te vinden. ‘Ik hoor weleens iemand zeggen: “Af en toe mocht het best wat sneller.” Maar de een luistert 100 procent gefocust naar een podcast, terwijl de ander ‘m opzet tijdens het autorijden of hardlopen. Je moet de balans vinden tussen langdradigheid en rust. Dat doe ik toch voornamelijk op gevoel.’
Ik liet het geluid van die schietpartij horen omdat het maatschappelijk belang ervan groot was
Jan Meeus, misdaadjournalist bij NRC en podcastmaker
Wat alle luisteraars van true-crimepodcasts waarschijnlijk gemeen hebben, is dat ze spanning verwachten. Hoever ga je als journalist om ze dat te bieden? ‘Ik ben niet vies van een spannende scène,’ zegt Meeus. ‘Maar uiteindelijk moet het verhaal spannend zíjn, ik wil het niet spannend máken.’ In Narco’s in Nederland, een podcast die hij maakt voor Podimo, portretteert Meeus in iedere aflevering een kopstuk uit de onderwereld. Daarbij is hij vooral de verteller en soms stemacteur – in een nagespeelde dialoog tussen Willem Holleeder en diens geliefde laat de Brabantse Meeus plots een vet Jordanees accent horen. De journalist heeft duidelijk plezier in het experimenteren met vertelvormen. ‘Maar je moet je steeds afvragen: wat voegt het toe? Het blijft een eindeloos dun lijntje.’
Geweerschoten
Moet je bijvoorbeeld geweerschoten laten horen, als daarvan audio voorhanden is? Er bestaat een geluidsfragment van de moord die een onderwereldfiguur pleegde op de nieuwe partner van zijn ex. Te privé om te gebruiken, oordeelde Meeus, en het voegt weinig toe, dus hij nam het niet op in zijn podcast. Maar in Narco’s in Nederland hoor je wel het geluid van een schietpartij in de Amsterdamse Staatsliedenbuurt in 2012. Geknal, gespannen stemmen van agenten. ‘Dat vond ik anders, omdat het maatschappelijk belang van die schietpartij groot was. Nederland werd er op dat moment mee geconfronteerd dat in een doodgewone buurt voorbijgangers het risico liepen om slachtoffer te worden. Het had een functie om dat te laten horen.’
Ik dacht: bied ik nu niet te veel een podium aan de verdachten?
Joris Peters, misdaadjournalist en podcastmaker bij NU.nl
Ook Joris Peters worstelde soms met morele keuzes. In De zwembadmoord zijn twee verdachten te horen. Zij waren bereid mee te werken aan een interview, maar de nabestaanden van het slachtoffer niet. Ingewikkeld, vond Peters. ‘Ik dacht: bied ik niet te veel een podium aan de verdachten als zij misschien verantwoordelijk zijn voor moord? Daar heb ik lang over nagedacht.’ Uiteindelijk koos hij ervoor om de verdachten niet te lang aan het woord te laten en hen veel kritische vragen te stellen. ‘En in de voice-over kon ik context geven over hoe het in elkaar zat.’
De makers noemen nog een ingrediënt dat belangrijk is in een verhalende podcast: onderweg zijn. Opnames maken op locatie. Mooijman en collega Westera gaan in De Ware Jacob veel op pad – Westera reist zelfs naar Bali om oplichter Jacob te vinden. Ook Meeus is in Cocaïnekoorts vaak onderweg. Voor seizoen 2 trok hij naar Costa Rica, in seizoen 3 rijdt hij regelmatig door België, samen met zijn Vlaamse collega Eeckhaut. ‘Soms zei ik: alweer naar de haven van Antwerpen? Wat gaan we daar dan halen? Maar dan drong Mark aan, en daar had hij gelijk in. Het brengt je altijd iets, en het geeft de luisteraar meer gevoel bij de plekken waar je over vertelt. Niet voor niets is een oude verslaggeverswet: je moet ernaartoe.’
Over de auteur
