Digitale autonomie en publieksrelaties

Bewuste keuzes maken

Eigenaarschap begint bij het maken van bewuste keuzes. Welke platforms passen bij de doelen van je redactie en de behoeften van het publiek dat je wilt bereiken? Die afweging verschilt per platform en per organisatie.

Voor een lokale journalistieke organisatie als RTV Drenthe is hun Facebookpagina met 200.000 volgers erg waardevol. De omroep bereikt een groot lokaal publiek en haalt hier tips uit. Techjournalist Marloes de Koning maakte daarentegen een server voor NRC op een open sociaal netwerk. Hier bouwt zij gestaag aan een klein maar zeer betrokken netwerk, dat actief meedenkt en bijdraagt aan haar journalistiek.

Beide strategieën kunnen een goede keus zijn voor jouw redactie. Maar als je een keuze maakt, maak die dan bewust. Want juist die afweging is belangrijk om de touwtjes weer in handen te nemen.

Open sociale netwerken

Er zijn verschillende manieren om de stap naar open sociale netwerken te zetten. Met een account op bijvoorbeeld Bluesky of Mastodon krijg je meer regie over je publiek en data. Je kunt er content plaatsen, delen en accounts volgen zoals je gewend bent, maar ook je eigen moderatieregels bepalen en communiceren met gebruikers op andere platforms binnen hetzelfde netwerk. Bovendien kun je doorklikken naar externe bronnen, zoals een nieuwsartikel.

Gericht samenkomen

Op open platforms ontstaat ruimte voor een ander soort contact met je publiek. Vooral kleinere, hechte gemeenschappen rond een specifiek onderwerp komen er goed tot hun recht, omdat gebruikers gericht samenkomen rond hun interesses. Zoals de NRC Mastodon-server van journalist Marloes de Koning met een focus op technieuws. Maar ook gemeenschap cultuur.social uit deze SVDJ Incubator, waar uitgevers en liefhebbers van cultuurnieuws op één plek samenkomen.

‘Een open sociaal netwerk zoals Mastodon is niet de plek waar het grootste publiek zit. Dat zal het waarschijnlijk ook nooit worden. Maar het is wél een aantrekkelijke doelgroep, want het zijn heel betrokken mensen die al het nieuws over een bepaald topic volgen. Die niet alleen koppen scannen, maar artikelen van a tot z lezen en die ook delen,’ vertelt Laurens Hof, data-analist en nieuwsbriefauteur van Connected Places.

Journalist Dana Linssen beaamt dit: ‘Elke Mastodon-server heeft bovendien zijn eigen gemeenschapsregels die vaak expliciet spam, bots en haatspraak uitsluiten. Er zijn geen schadelijke aanbevelingsalgoritmes en je kunt meestal niet eindeloos scrollen. Al die vormen van positieve frictie houden je bewust van de vraag: hoeveel tijd wil ik hier doorbrengen en met wie wil ik praten? Daardoor wordt het een plek van echte interactie en wederzijdse betrokkenheid.’

De dagelijkse routine

Als redactie kun je ook meer regie pakken door alternatieven een plek te geven in de dagelijkse werkzaamheden. Neem SVDJ Incubator-toepassing WieZeiWat voor politiek verslaggevers. Op dit platform vind je een overzicht van openbare X-berichten van politici, ministeries en overheidsorganisaties zoals het RIVM en de AIVD, inclusief oude versies van berichten die zijn aangepast. Zonder dat je zelf op X hoeft te zitten.

‘Eerst dachten we: eigenaarschap betekent dat we het publiek bij big tech moeten weghalen. Nu denken we: het begint bij de journalist zelf. Een redactie die niet gedwongen op bijvoorbeeld X aanwezig hoeft te zijn, kan bewuster kiezen waar ze publiceert. In plaats van daar te zijn, omdat de bronnen daar zijn. Afhankelijkheid zit dus niet alleen in het bereik, maar ook in de werkroutine van de journalist. Een technologie wordt pas gebruikt als die in de dagelijkse routine past,’ aldus developer Tim Bijkerk.

Regie in één stap: begin met open socials

Wil je aan de slag met een open sociaal netwerk? Begin klein met één account op een platform, zoals Bluesky of Mastodon. Plaats de belangrijkste nieuwsberichten op een dag of creëer een feed met alleen de verhalen rondom een specifiek thema, zoals tech- of cultuurnieuws. Zo kun je makkelijk de eerste stap zetten naar meer regie over de distributie van jouw verhalen, naast het onderhoud van de huidige kanalen.

Iets tastbaars terugkrijgen uit AI-chatbots

Naast de grote socialmediaplatforms bepalen AI-chatbots steeds vaker of en op welke manier lezers jouw journalistiek te zien krijgen. Om antwoorden te genereren, scrapen AI-bots zonder toestemming artikelen van nieuwssites. Daar krijg je als organisatie weinig voor terug.

SVDJ Incubator-toepassing Return to Sender geeft onafhankelijke uitgevers meer controle over hoe hun artikelen door AI-chatbots worden gebruikt. Bovendien geeft het je ook iets terug: waardevolle data over welke vragen mensen aan deze chatbots stellen en wanneer jouw content wordt gebruikt.

De ontwikkelaars vertellen daarover: ‘Eigenaarschap begint in het AI-tijdperk bij weten wat er met je werk gebeurt, zodat uitgevers voor het openstellen van hun archief iets tastbaars terugkrijgen. Het gaat vaak over het blokkeren van scrapers die artikelen gebruiken om AI-antwoorden te genereren, maar wat uitgevers echt missen is weten waar hun werk wordt gebruikt, door wie en wat het oplevert. Return to Sender is geen muur, maar een poortwachter.’

De drempel naar open socials verlagen

Open sociale netwerken bieden meer regie als alternatief voor de socialmediaplatforms van big tech. Maar beginnen aan een nieuw platform betekent ook tijd investeren die je als redactie maar beperkt hebt. Hierdoor kost het vaak meer dan het oplevert.

Strategy Director Sander van der Waal van Waag Futurelab werkte binnen de SVDJ Incubator aan een gebruiksvriendelijk platform, inclusief handleidingen voor redacties om die overstap makkelijker te maken. ‘Uit gesprekken met onder meer de Volkskrant, NU.nl en Trouw bleek een sectorbrede behoefte: redacties willen wel experimenteren met alternatieve sociale media, maar de huidige onboarding op het open sociale web is onbegrijpelijk en onoverzichtelijk.’ Als redacties het voortouw kunnen nemen en laten zien wat mogelijk is, zal het publiek sneller volgen.

Houdbaarheid in één stap: open een luikje waar je publiek al is

De redactie van 1Almere wilde ook een korter lijntje naar hun publiek, maar de lokale doelgroep was nog weinig te vinden op open socials. Geïnspireerd op NU.nl heeft 1Almere daarom een feed op de open socials verwerkt in hun eigen app. Een bericht van de redactie verschijnt nu op twee plekken: in de eigen app en op het Open Social Web. Lezers hebben dus geen extra account nodig. Dit maakte deze stap voor de redactie makkelijker én aantrekkelijker. Elke organisatie kan dit op haar eigen manier doen in de eigen app, op de website of als los kanaal.

Korte lijntjes

Neem bijvoorbeeld het cureren van nieuwsverhalen om de effecten van nieuwsmijding tegen te gaan. Nieuwsplatform OSO Nieuws brengt verschillende Nederlandse nieuwsbronnen overzichtelijk bij elkaar.

Techspecialist Chris Huls: ‘Een groot dilemma is dat nieuwsgebruikers het liefst op één plek zoveel mogelijk persoonlijk relevant nieuws zien. Nu kan dat alleen via een niet-transparant algoritme op sociale media. Daarnaast storen mensen zich aan het gevoel een verhaal al drie keer gezien te hebben, omdat meerdere kranten over hetzelfde nieuws schrijven. Vooral jongere nieuwslezers hebben behoefte aan pluriformiteit in bronnen. Ze willen bijvoorbeeld niet de Volkskrant en NRC lezen, maar de Volkskrant en Cestmocro. We hopen dat gebruikers op OSO Nieuws al het relevante nieuws vinden, juist ook van uitgevers die ze nog niet kennen of volgen.’

Zichtbaar zijn in de leefruimte

Eén project binnen de SVDJ Incubator kiest voor een andere aanpak: het zoekt het publiek offline op. Met de Nieuwstoren, een printer in de vorm van de iconische Domtoren, kunnen lokale nieuwsorganisaties Utrechters bereiken op plekken waar ze samenkomen. Zoals de bibliotheek of bioscoop.

Tyler Fisher, developer en co-founder van het Tiny News Collective: ‘We weten dat er een groeiende culturele beweging is rond screen-free experiences, waarbij mensen bewust aanwezig willen zijn in de fysieke wereld. Denk bijvoorbeeld aan The Offline Club in Amsterdam. Deze behoefte biedt lokale nieuwsorganisaties de kans om hun werk naar openbare plekken te brengen en gesprekken over maatschappelijke kwesties te verdiepen. Tegelijkertijd creëert dit mogelijkheden om de gemeenschap kennis te laten maken met het digitale aanbod, zoals een nieuwsbrief.’

Op de toren zelf staat geen bron vermeld, pas op het printje wordt duidelijk van welke nieuwsorganisatie het afkomstig is. Zo kunnen gebruikers kennismaken met nieuwsorganisaties die ze nog niet kennen of volgen. De selectie nieuwskoppen wordt automatisch geüpdatet via een script dat verbonden is met het Open Social Web. Zo brengt de Nieuwstoren digitaal nieuws naar de fysieke leefomgeving, zonder scherm en zonder dat je een krant hoeft open te slaan.

Reden in één stap: bied gebruikers meer curatie

Nieuwsgebruikers kunnen nu alleen verhalen van verschillende uitgevers naast elkaar zien via de algoritmen van big tech. Uit de experimenten binnen deze SVDJ Incubator komt naar voren dat er behoefte is aan meer mogelijkheden voor nieuwscuratie. De Nieuwstoren laat gebruikers zelf aan de knoppen zitten: zij kunnen kiezen voor het laatste nieuws van verschillende bronnen op een specifiek thema. Om gebruikers nieuws uit meerdere bronnen aan te bieden, kun je ook een account op open sociale media delen met een logische samenwerkingspartner. Zo sloegen De Filmkrant en de Theaterkrant de handen ineen op de Mastodon-server cultuur.social.

Ontdek in dit overzicht waarmee er binnen de SVDJ Incubator 2026 is geëxperimenteerd en wat er is ontwikkeld. Komende weken vullen we deze pagina steeds verder aan met uitkomsten én stellen we code en data open source beschikbaar. Blijf op de hoogte via de SVDJ Incubator op LinkedIn of schrijf je in voor de SVDJ Incubator nieuwsbrief.